---------------------------------------------------
SIGLA
---------------------------------------------------

5




10




15




20

Q. SEPTIMII FLORENTIS TERTULLIANI
DE RESURRECTIONE CARNIS LIBER

I. [1] Fiducia Christianorum resurrectio mortuorum: illam credentes
hoc sumus. Hoc credere veritas cogit: veritatem deus aperit. [2] Sed 
vulgus inridet, existimans nihil superesse post mortem: et tamen
defunctis parentat, et quidem impensissimo officio pro moribus
eorum, pro temporibus esculentorum, ut quos negant sentire
quidquam etiam desiderare praesumant. [3] At ego magis ridebo 
vulgus tunc quoque cum ipsos defunctos atrocissime exurit, quos
postmodum gulosissime nutrit, isdem ignibus et promerens et
offendens. O pietatem de crudelitate ludentem! sacrificat an insultat 
cum crematis cremat? [4] Plane cum vulgo interdum et sapientes 
sententiam suam iungunt. Nihil esse post mortem Epicuri schola
est: ait et Seneca omnia post mortem finiri, etiam ipsam. [5] Satis est 
autem si non minor sententia Pythagorae, et Empedocles et
Platonici, immortalem animam e contrario reclamant, immo
adhuc proxime etiam in corpora remeabilem adfirmant, etsi non
in eadem, etsi non in humana tantummodo, ut Euphorbus in
Pythagoram, ut Homerus in pavum recenseantur. [6] Certe recidivatum 
animae corporalem pronuntiaverunt, tolerabilius mutata
quam negata qualitate, pulsata saltim licet non adita veritate. Ita
saeculum resurrectionem mortuorum nec cum errat ignorat.

II. [1] Si vero et apud deum aliqua secta est Epicureis magis adfinis
quam prophetis, sciemus quid audiant a Christo Sadducaei.
Christo enim servabatur omnia retro occulta nudare, dubitata

1: 1 illam TMX: illa P. hoc sumus T (ut videtur): sumus ceteri.
4 parentat Kroy.: parent. at T: parentant MPX.
5 eorum libri: sepultorum Kroy.
5, 6 negant.. .praesumant TB: negat.. .praesumat MPX.
13 sententia Pythagorae, et Emp. et Plat. Trecensis testimonio fretus ita textum
constituit Brf.
17 re<dire> censeantur Eng. vix usitata sua felidtate.
19 saltim T: salute MPX (forsan recte).

dirigere, praelibata supplere, praedicata repraesentare, mortuorum
certe resurrectionem non modo per semetipsum verum etiam in
semetipso probare. [2] Nunc autem ad alios Sadducaeos praeparamur, 
partiarios sententiae illorum: dimidiam agnoscunt resurrectionem,
solius scilicet animae, ita aspernati carnem sicut et ipsum dominum
carnis. Nulli denique alii salutem corporali substantiae invident
quam alterius divinitatis haeretici. [3] Ideoque et Christum aliter 
disponere coacti, ne creatoris habeatur, in ipsa prius carne eius
erraverunt, aut nullius veritatis contendentes eam secundum
Marcionem et Basiliden, aut propriae qualitatis secundum heredes
Valentini et Apellen. [4] Atque ita sequitur ut salutem eius substantiae 
excludant cuius Christum consortem negant, certi illam
summo praeiudicio resurrectionis instructam si iam in Christo
resurrexerit caro. [5] Propterea et nos volumen praemisimus de carne 
Christi, quo eam et solidam probamus adversum phantasmatis
vanitatem et humanam vindicamus adversus qualitatis proprietatem, 
cuius condicio Christum et hominem et filium hominis
inscripserit. [6] Carneum enim atque corporeum probantes eum, 
proinde et obducimus praescribendo nullum alium credendum
deum praeter creatorem, dum talem ostendimus Christum in quo
dinoscitur deus, qualis promittitur a creatore. Obducti dehinc de
deo carnis auctore et de Christo carnis redemptore, iam et de
resurrectione carnis revincentur, congruente scilicet et deo carnis
auctori et Christo carnis redemptori. [7] Hoc ferme modo dicimus
ineundam cum haereticis disceptationem: nam et ordo semper a
principalibus deduci exposcit, ut de ipso prius constet a quo dicatur
dispositum esse quod quaeritur. [8] Atque adeo et haeretici ex conscientia 
infirmitatis nunquam ordinarie tractant. Certi enim quam
laborent in alterius divinitatis insinuatione adversum deum mundi

2: 11 creatoris TB^mg.: creator carnis MPX.
13 heredes T: haereses X vulgo: lectiones contaminant ceteri.
26 congruente T: congruenter ceteri: quaeritur annon quae post congruenter
scilicet scripta sunt omittere praestet.
32 laborent T: laborant MPX.

omnibus naturaliter notum de testimoniis operum, certe et in
sacramentis priorem et in praedicationibus manifestatiorem, sub
obtentu quasi urgentioris causae, id est ipsius humanae salutis ante
omnia requirendae, a quaestionibus resurrectionis incipiunt, quia
durius creditur resurrectio carnis quam una divinitas. [9] Atque ita 
tractatum viribus ordinis sui destitutum et scrupulis potius oneratum 
depretiantibus carnem paulatim ad alterius divinitatis temperant 
sensum ex ipsa spei concussione et demutatione. [10] Deiectus 
enim unusquisque vel motus de gradu eius spei quam susceperat
apud creatorem, facile iam declinatur ad alterius spei auctorem
etiam ultro suspicandum: per diversitatem enim promissionum
diversitas insinuatur deorum. Sic multos inretitos videmus, dum
ante de resurrectione carnis eliduntur quam de unione divinitatis
elidunt. [11] Igitur quantum ad haereticos demonstravimus quo cuneo 
<oc>currendum sit a nobis. Et occursum est iam suo quoque titulo:
de deo quidem unico et Christo eius adversus Marcionem: de carne
vero domini adversus quattuor haereses ad hanc maxime quaestionem 
praestruendam: uti nunc de sola carnis resurrectione ita et
digerendum sit tanquam penes nos quoque incerta, id est penes
creatorem----nam et multi rudes, et plerique sua fide dubii, et
simplices plures, quos instrui dirigi muniri oportebit----quia ex hoc
latere unio divinitatis defenditur: sicut enim negata carnis resurrectione 
concutitur, ita vindicata constabilitur. [12] Animae autem 
salutem credo retractatu carere: omnes enim fere haeretici eam,
quoquo modo volunt, tamen non negant. Viderit unus aliqui
Lucanus ne huic quidem substantiae parcens, quam secundum
Aristotelem dissolvens aliud quid pro ea subicit, tertium quiddam
resurrecturus, neque anima neque caro, id est non homo, sed ursus

34 manifestatiorem T: manifestiorem MPX.
46 elidunt MPX: instantur T, unde Brf. instigantur.
47 occurrendum Gel.: currendum T: decurrendum MPX.
51 penes nos quoque incerta TB: alii alia.
53 ex T: et MPX.
59 tertium om. MPX.
60 resurrecturus Gel.: resurrecturum libri.

5




10




15

forsitan qua Lucanus. [13] Habet et iste a nobis plenissimum de omni 
statu animae stilum: quam imprimis immortalem tuentes, solius
carnis et defectionem agnoscimus et refectionem cum maxime
adserimus, redactis in ordinarium materiae corpus si quae et alibi
pro causarum incursione praestricta distulimus. [14] Nam ut quaedam 
praelibari sollemne est, ita et differri necesse est, dummodo et
praelibata suppleantur suo corpore et dilata reddantur suo nomine.

III. [1] Est quidem et de communibus sensibus sapere in dei rebus, sed
in testimonium veri, non in adiutorium falsi, quod sit secundum
divinam, non contra divinam dispositionem. Quaedam enim et
naturaliter nota sunt, ut immortalitas animae penes plures, ut deus
noster penes omnes. [2] Vtar ergo et sententia Platonis alicuius 
pronuntiantis, 'Omnis anima immortalis': utar et conscientia populi
contestantis deum deorum: utar et reliquis communibus sensibus
qui deum iudicem praedicant, 'Deus videt' et 'Deo commendo'.
[3] At cum aiunt 'Mortuum quod mortuum' et 'Vive dum vivis' et 
'Post mortem omnia finiuntur, etiam ipsa', tunc meminero et cor
vulgi cinerem a deo deputatum et ipsam sapientiam saeculi stultitiam 
pronuntiatam, tunc si haereticus ad vulgi vitia vel saeculi
ingenia confugerit, 'Discede dicam ab ethnico, haeretice: etsi unum
estis omnes qui deum fingitis, dum tamen hoc in Christi nomine
facis, dum Christianus tibi videris, alius ab ethnico es: redde illi
suos sensus, quia nec ille de tuis instruitur: [4] quid caeco duce niteris 
si vides? Quid vestiris a nudo si Christum induisti? Quid alieno
uteris clipeo si ab apostolo armatus es? Ille a te potius discat carnis

61 qua Gel.: quasi T: tanquam MPX.
63 agnoscimus et refectionem om. MPX.
64 quae T: qua MPX.
3: 9 vive dum Gel.: vividum TB^mg.: vivens dum MPX.
16 duce niteris T: duci inniteris MP, forsan recte.

5




10




15

resurrectionem confiteri quam tu ab illo diffiteri: quia si et a
Christianis negari eam oporteret sufficeret illis de sua scientia non
de vulgi ignorantia instrui.' [5] Adeo non erit Christianus qui eam
negabit quam confitentur Christiani, et his argumentis negabit
quibus utuntur non Christiani. [6] Aufer denique haereticis quae cum 
ethnicis sapiunt, ut de scripturis solis quaestiones suas sistant, et
stare non poterunt. Communes enim sensus simplicitas ipsa
commendat et compassio sententiarum et familiaritas opinionum,
eoque fideliores existimantur quia nuda et aperta et omnibus nota
definiunt: ratio autem divina in medulla est, non in superficie, et
plerumque aemula manifestis.

IV. [1] Itaque haeretici inde statim incipiunt et inde praestruunt, dehinc
et interstruunt, unde sciunt facile capi mentes de communione
favorabili sensuum. [2] An aliud prius vel magis audias <tam> ab 
haeretico quam ab ethnico, et non protenus et non ubique convicium 
carnis, in originem in materiam in casum, in omnem exitum
eius, immundae a primordio ex faecibus terrae, immundioris
deinceps ex seminis sui limo, frivolae infirmae criminosae molestae
onerosae, et post totum ignobilitatis elogium caducae in originem
terrae et cadaveris nomen, et de isto quoque nomine periturae in
nullum inde iam nomen, in omnis iam vocabuli mortem?
[3] 'Hancne ergo, vir sapiens, et visui et contactui et recordatui tuo
ereptam persuadere vis quod se receptura quandoque sit in integrum 
de corrupto, in solidum de casso, in plenum de inanito, in
aliquid omnino de nihilo, et utique redhibentibus eam ignibus et
undis et alvis ferarum et rumis alitum et lactibus piscium et

19 et a MPX: et T.
23 utuntur non Christiani TC: utitur non Christianus MPX.
4: 3 tam add. Urs.
7-8 molestae onerosae T: onerosae molestae MPX.
9 terrae T: terram MPX.
11 <ait> vir sapiens Kroy. Brf.
12 persuadere vis TB: persuadere MP forsan recte (i.e. persuaderis): persuadeare
X.
15 lactibus GR³: iactibus MPXR¹: retibus T.

5




10




15

ipsorum temporum propria gula? [4] Adeone autem eadem sperabitur 
quae intercidit ut claudus et luscus et caecus et leprosus et paralyticus 
revertantur, ut redisse non libeat, ad pristinum: an integri, ut
iterum talia pati timeant? [5] Quid tum de consequentiis carnis? 
rursusne omnia necessaria illi, et imprimis pabula atque potacula?
Et pulmonibus natandum et intestinis aestuandum et pudendis non
pudendum et omnibus membris laborandum? [6] Rursus ulcera et 
vulnera et febris et podagra et mors redoptanda? nimirum haec
erunt vota carnis recuperandae, iterum cupere de ea evadere.' [7] Et 
nos quidem haec aliquanto honestius pro stili pudore: ceterum
quantum etiam spurciloquio liceat, illorum <est> in congressibus
experiri tam ethnicorum quam haereticorum.

V. [1] Igitur quoniam et rudes quique de communibus adhuc sensibus
sapiunt, et dubii et simplices per eosdem sensus denuo inquietantur,
et ubique primus iste in nos aries temperatur quo carnis condicio
quassatur, necessario et a nobis carnis primum condicio munietur,
vituperatione laudatione depulsa: ita nos rhetoricari quoque
provocant haeretici, sicut etiam philosophari philosophi. [2] Futtile et 
frivolum istud corpusculum, quod malum denique appellare non
horrent, etsi angelorum fuisset operatio ut Menandro et Marco
placet, etsi ignei alicuius extructio aeque angeli ut Apelles docet,
sufficeret ad auctoritatem carnis secundae divinitatis patrocinium:
angelos post deum novimus. [3] Iam nunc quisquis ille summus deus 
haeretici cuiusque est, non immerito ab ipso quoque deducerem
carnis dignitatem a quo voluntas producendae eius adfuisset:
utique enim prohibuisset fieri quam fieri scisset, si fieri noluisset.
Itaque et secundum illos aeque caro dei res: nihil operis non eius
est qui passus est esse. [4] Bene autem quod et plures et duriores
quaeque doctrinae totam hominis figulationem deo nostro cedunt.

16 temporum om. MPX.
23 redoptanda MPX: impeccanda T (pro imprecanda).
26 liceat, illorum ita pungebam. est hoc ordine addidi: Kroy. post experiri.
5: 1 rudes quique petras T.
3 primus T Gel.: imprimis MPX.
5 vituperationem laudatione depellens T.
13 eius T: ei MPX.
15 itaque T: ita MPX.
17 credunt T.

Quantus hic sit satis nosti qui unicum credidisti. Incipiat iam tibi
caro placere cuius artifex tantus est. [5] 'Sed et mundus iste, inquis, 
dei opus est, et tamen praeterit habitus mundi huius, apostolo
quoque auctore, nec idcirco restitutio mundi praeiudicabitur quia
dei opus est: et utique si universitas inreformabilis post decessum,
quid portio?' Plane, si portio universitati adaequatur. [6] Ad distantias 
enim provocamus. Primo quidem, quod omnia sermone dei facta
sunt et sine illo nihil, caro autem et sermone dei constitit propter
formam, ne quid sine sermone----Faciamus enim hominem ante
praemisit----et amplius manu propter praelationem, ne universitati
compararetur----Et finxit inquit deus hominem----[7] magnae sine
dubio differentiae ratio, pro condicione scilicet rerum: minora 
enim quae fiebant eo cui fiebant, siquidem homini fiebant cui mox
a deo addicta sunt. Merito igitur, ut famula, iussu et imperio et
sola vocali potestate universa processerant; contra homo, ut
dominus eorum, in hoc ab ipso deo extructus est ut dominus esse
possit dum fit a domino. [8] Hominem autem memento carnem 
proprie dici, quae prior vocabulum hominis occupavit. Et finxit
deus hominem limum de terra: iam homo qui adhuc limus: Et
insufflavit in faciem eius flatum vitae et factus est homo, id est
limus, in animam vivam, et posuit deus hominem quem finxit in
paradiso. Adeo homo figmentum primo, dehinc totus. [9] Hoc eo 
commendarim uti quidquid omnino homini a deo prospectum

19 iste om. MPX.
21 auctore MPX: doctore T.
23 distantias T: distantiam MPX.
24 provocamur T Brf.
26-9 ita pungebam, Kroymannum aliquatenus secutus.
30 eo cui fiebant om. T. homini MPX: propter hominem T.
36 limum de terra MPX: de limo terrae T.

5




10




15




20




25

atque promissum est non soli animae verum et carni scias debitum,
ut si non ex consortio generis certe vel ex privilegio nominis.

VI. [1] Persequar itaque propositum, si tamen tantum possim carni
vindicare quantum contulit ille qui eam fecit, iam tunc gloriantem
quod illa pusillitas limus in manus dei, quaecumque sunt, pervenit,
satis beatus etsi solummodo contactus. [2] Quid enim si nullo amplius 
opere statim figmentum de contactu dei constitisset? Adeo magna
res agebatur quod ista materia extruebatur. Itaque totiens
honoratur quotiens manus dei patitur, dum tangitur, dum decerpitur, 
dum deducitur, dum effingitur. [3] Recogita totum illi deum 
occupatum ac deditum, manu sensu opere consilio sapientia providentia, 
et ipsa imprimis adfectione quae liniamenta dictabat:
quodcumque enim limus exprimebatur, Christus cogitabatur
homo futurus quod et limus, et sermo caro quod et terra tunc. [4] Sic 
enim praefatio patris ad filium, Faciamus hominem ad imaginem
et similitudinem nostram: et fecit hominem deus, id utique quod
finxit: ad imaginem dei fecit illum, scilicet Christi. Et sermo enim
deus, qui in effigie dei constitutus non rapinam existimavit pariari
deo. [5] Ita limus ille iam tunc imaginem induens Christi futuri in 
carne non tantum dei opus erat sed et pignus. Quo nunc facit ad
infuscandam originem carnis nomen terrae ventilare ut sordentis
ut iacentis elementi, cum et si alia materia excudendo homini competisset 
artificis fastigium recogitari oporteret qui illam et eligendo
dignam iudicasset et tractando fecisset? [6] Phidiae manus Iovem.
Olympium ex ebore molitae adorantur: nec iam bestiae et quidem 
insulsissimae dens est sed summum saeculi numen, non quia
elephantus sed quia Phidias tantus: deus vivus et deus verus quamcunque 

41 soli MPX: solum T.
42 ut del. Kroy.: sed quidni et rescribas?
6: 6 quod T: quae MP: qua XR.
9 ac deditum X Gel.: ac dedicatum MP: accedit e T.
12 sermo caro T: caro sermo MPXR.
16 pariari R³ ex variis et parum certis librorum testimoniis.
23 molitae adorantur T Gel.: molitur et adoratur MPX.

5




10




15

materiae vilitatem nonne de sua operatione purgasset et ab
omni infirmitate sanasset? An hoc supererit, ut honestius homo
deum quam hominem deus finxerit? [7] Nunc et si scandalum limus, 
alia iam res est. Carnem iam teneo, non terram: licet et caro
audiat, Terra es et in terram redibis, origo recensetur, non substantia 
revocatur. [8] Datum est esse aliquid origine generosius et 
demutatione felicius: nam et aurum terra quia de terra, hactenus
tamen terra est ex quo aurum, longe alia materia, splendidior
atque nobilior, de obsoletiore matrice. Ita et deo licuit carnis
aurum de limi quibus putas sordibus excusato censu eliquasse.

VII. [1] Sed ne dilutior videatur auctoritas carnis quia non et ipsam
proprie manus divina tractavit sicut limum, quando in hoc
tractaverit limum ut postmodum caro fieret ex limo carni utique
negotium gessit. [2] Sed adhuc velim discas quando et quomodo caro 
floruerit ex limo. Neque enim, ut quidam volunt, illae pelliciae
tunicae quas Adam et Eva paradisum exuti induerunt, ipsae erunt
carnis ex limo reformatio, cum aliquanto prius et Adam substantiae 
suae traducem in feminae iam carne recognoverit----Hoc nunc
os ex ossibus meis et caro ex carne mea----et ipsa delibatio masculi
in feminam carne suppleta sit, limo opinor supplenda si Adam
adhuc limus. [3] Obliteratus igitur et devoratus est limus in carnem.
Quando? Cum factus est homo in animam vivam de dei flatu,
vaporeo scilicet et idoneo torrere quodammodo limum in aliam
qualitatem, quasi in testam ita et in carnem. [4] Sic et figulo licet 
argillam temperato ignis adflatu in materiam robustiorem recorporare 
et aliam ex alia stringere speciem, aptiorem pristina et sui
iam generis ac nominis. [5] Nam etsi scriptum est, Numquid argilla 

34 obsoletiore Gel.: obsolentiore libri.
7: 8 cognoverit T.
13 vapore scilicet idoneo Lat. Urs.

dicet figulo, id est homo deo; et si apostolus In testaceis ait vasculis:
tamen et argilla homo quia limus ante, et testa caro quia ex limo
per adflatus divini vaporem. [6] Quam postea pelliciae tunicae, id est 
cutes, superductae vestierunt: usque adeo, si detraxeris cutem
nudaveris carnem. Ita quod hodie spolium efficitur si detrahatur,
hoc fuit indumentum cum superstruebatur. Hinc et apostolus
circumcisionem despoliationem carnis appellans tunicam cutem
confirmavit. [7] Haec cum ita sint, habes et limum de manu dei 
gloriosum, et carnem de adflatu dei gloriosiorem, quo pariter caro
et limi rudimenta deposuit et animae ornamenta suscepit. [8] Non es 
diligentior deo, uti tu quidem Scythicas et Indicas gemmas et
rubentis maris grana candentia non plumbo non aere non ferro
neque argento quoque oblaquees sed delectissimo et insuper 
operosissimo de scrobibus auro, vinis item et unguentis pretiosissimis
quibusque vasculorum prius congruentiam cures, proinde perspectae 
ferruginis gladiis vaginarum adaeques dignitatem, deus
vero animae suae umbram, spiritus sui auram, oris sui operam,
vilissimo alicui commiserit capulo et indigne collocando utique
damnaverit. [9] Collocavit autem, an potius inseruit et inmiscuit 
carni? Tanta quidem concretione ut incertum haberi possit utrumne
caro animam an carnem anima circumferat, utrumne animae caro
an anima adpareat carni. [10] Sed etsi magis animam invehi atque 
dominari credendum est ut magis deo proximam, hoc quoque ad
gloriam carnis exuberat quod proximam deo et continet et ipsius
dominationis compotem praestat. [11] Quem enim naturae usum, 
quem mundi fructum, quem elementorum saporem non per
carnem anima depascitur? Quidni? Per quam omni instrumento

25 confirmavit T Gel.: affirmavit MPX.
27 non TMPX: num Kroy. signo quoque interrogandi infra post damnaverit posito.
31 vinis item om. MPX.

5




10




15

sensuum fulta est, visu auditu gustu odoratu contactu: per quam
divina potestate respersa est, nihil non sermone prospiciens vel
tacite praemisso. Et sermo enim de organo carnis est. [12] Artes per 
carnem, studia ingenia per carnem, opera negotia officia per
carnem, atque adeo vivere totum animae carnis est ut non vivere
aliud non sit animae quam a carne divertere. Sic etiam ipsum mori
carnis est, cuius et vivere. [13] Porro si universa per carnem subiacent 
animae, carni quoque subiacent: per quod utaris, cum eo utaris
necesse est. Ita caro, dum ministra et famula animae deputatur,
consors et coheres invenitur: si temporalium, cur non et 
aeternorum?

VIII. [1] Et haec quidem velut de publica forma humanae condicionis
in suffragium carnis procuraverim. Videamus nunc de propria
etiam Christiani nominis forma, quanta huic substantiae frivolae
ac sordidae apud deum praerogativa sit. [2] Etsi sufficeret illi quod 
nulla omnino anima salutem possit adipisci nisi dum est in carne
crediderit: adeo caro salutis est cardo, de qua cum anima deo
alligatur ipsa est quae efficit ut anima eligi possit a deo. [3] Sed et 
caro abluitur ut anima emaculetur, caro unguitur ut anima consecretur, 
caro signatur ut et anima muniatur, caro manus impositione 
adumbratur ut et anima spiritu illuminetur, caro corpore et
sanguine Christi vescitur ut et anima de deo saginetur. Non
possunt ergo separari in mercede quas opera coniungit. [4] Nam et 
sacrificia deo grata, conflictationes dico animae, ieiunia et seras et
aridas escas et adpendices huius officii sordes, caro de proprio suo
incommodo instaurat. Virginitas quoque et viduitas et modesta in
occulto matrimonii dissimulatio et una notitia eius de bonis carnis

46 prospiciens T: perficiens MPX.
49 vivere totum T: totum vivere MPX.
8:5 est om. T.
7 alligatur X: alligitur MP: aligitur T: allegitur R: allegatur Brf. eligi T:
allegi R Brf.: alligi MP: alligari X. a deo T: om. MPX.
13 dico carnis animae MPX, manifesto errore.

5




10




15

deo adulantur. [5] Age iam, quid de ea sentis cum pro nominis fide in 
medium extracta et odio publico exposita decertat, cum in
carceribus maceratur taeterrimo lucis exilio penuria mundi squalore
paedore contumelia victus, ne somno quidem libera, quippe ipsis
etiam cubilibus vincta ipsisque stramentis lancinata, cum iam et in
luce omni tormentorum machinatione laniatur, cum denique suppliciis 
erogatur, enisa reddere Christo vicem moriendo pro ipso, et
quidem per eandem crucem saepe, nedum per atrociora quoque
ingenia poenarum? [6] Ne illa beatissima et gloriosissima, quae potest 
apud Christum dominum parere debito tanto, ut hoc solum debeat
ei quod ei debere desierit, hoc magis vincta quo absoluta.

IX. [1] Igitur, ut retexam, quam deus manibus suis ad imaginem dei
struxit, quam de suo adflatu ad similitudinem suae vivacitatis
animavit, quam incolatui fructui dominatui totius suae operationis
praeposuit, quam sacramentis suis disciplinisque vestivit, cuius
munditias amat, cuius castigationes probat, cuius passiones sibi
adpretiat, haecine non resurget, totiens dei res? [2] Absit, absit, ut 
deus manuum suarum operam, ingenii sui curam, adflatus sui
vaginam, molitionis suae reginam, liberalitatis suae heredem,
religionis suae sacerdotem, testimonii sui militem, Christi sui
sororem, in aeternum destituat interitum. [3] Bonum deum novimus: 
solum optimum a Christo eius addiscimus. Qui dilectionem
mandat post suam in proximum, facit et ipse quod praecipit:
diligit carnem tot modis sibi proximam; [4] etsi infirmam, sed virtus 
in infirmitate perficitur; etsi imbecillam, sed medicum non
desiderant nisi male habentes; etsi inhonestam, sed inhonestioribus

17 adulantur T: adolantur MP: adolatur X: adolentur Gel., forsan recte.
9: 4 praeposuit MPX: imposuit T.
6 dei res T: dei MPX.
12 praecipit T: praecepit MPX.

5




10




15

maiorem circumdamus honorem; etsi perditam, sed Ego inquit
veni ut quod periit salvum faciam; etsi peccatricem, sed Malo
mihi inquit salutem peccatoris quam mortem; etsi damnatam, sed
Ego inquit percutiam et sanabo. [5] Quid ea exprobras carni quae 
deum expectant, quae in deum sperant? Honorantur ab illo quibus
subvenit. Ausim dicere, si haec carni non accidissent, benignitas
gratia misericordia, omnis vis dei benefica, vacuisset.

X. [1] Tenes scripturas quibus caro infuscatur: tene etiam quibus
illustratur. Legis cum quando deprimitur: adige oculos et cum
quando relevatur. [2] Omnis caro foenum: non hoc solum pronuntiavit 
Esaias, sed et Omnis caro videbit salutare dei. Notatur in
Genesi dicens dominus, Non manebit spiritus meus super ipsos
homines, quia caro sunt: sed et auditur per Ioelem, Effundam de
spiritu meo in omnem carnem. [3] Apostolum quoque ne de uno 
stilo noris quo carnem plerumque compungit: nam etsi negat
habitare quidquam boni in carne sua, etsi adfirmat eos qui in carne
sint deo placere non posse, quia caro concupiscat adversum spiritum, 
et si qua alia ita ponit ut carnis non tamen substantia sed actus
oneretur, dicemus quidem alibi nihil proprie carni exprobari oportere 
nisi in animae suggillationem quae carnem ministerio sibi
subigit. [4] Verum interim et in illis litteris Paulus est cum stigmata 
Christi in corpore suo portat, cum corpus nostrum ut dei templum
vitiari vetat, cum corpora nostra membra Christi facit, cum monet
tollere et magnificare deum in corpore nostro. [5] Itaque si ignominiae 
carnis resurrectionem eius expellunt, cur non dignitates

10: 3 relevatur TR: revelatur MPX.
5 super ipsos homines T: in hominibus istis MPX.
12 oneretur Brf.: honoretur T: inhonoretur MPX vulgo.

5




10




15




20




25

potius inducent? Quoniam deo magis congruit in salutem redigere
quod reprobarit interdum, quam in perditionem dedere quod etiam
probavit.

XI. [1] Hucusque de praeconio carnis adversus inimicos et nihilominus 
amicissimos eius. Nemo enim tam carnaliter vivit quam qui
negant carnis resurrectionem: negantes enim et poenam despiciunt
et disciplinam. [2] De quibus luculenter et paracletus per prophetidem 
Priscam 'Carnes sunt et carnem oderunt'. [3] Quam si tanta auctoritas 
munit quanta illi ad meritum salutis patrocinari possit, numquid
etiam dei ipsius potentiam et potestatem et licentiam recensere
debemus, an tantus sit qui valeat dilapsum et devoratum et quibuscumque 
modis ereptum tabernaculum carnis reaedificare atque
restituere? [4] An et aliqua nobis exempla huiusmodi sui iuris in 
publico naturae promulgavit, ne qui forte adhuc sitiant deum
nosse, qui non alia lege credendus est quam ut omnia posse
credatur? [5] Plane apud philosophos habes qui mundum hunc 
innatum infectumque defendant. Sed multo melius quod omnes
fere haereses natum et factum mundum adnuentes conditionem deo
nostro adscribunt. [6] Igitur confide illum totum hoc ex nihilo 
protulisse, et deum nosti fidendo quod tantum deus valeat. Nam
et quidam, infirmiores hoc prius credere, de materia potius subiacenti 
volunt ab illo universitatem dedicatam secundum philosophos. 
[7] Porro et si ita in vero haberetur, cum tamen longe alias 
substantias longeque alias species ex reformatione materiae
diceretur protulisse quam fuisset ipsa materia, non minus defenderem 
ex nihilo eum protulisse si ea protulerat quae omnino non
fuerant. [8] Quo enim interest ex nihilo quid proferri an ex aliquo 
dum quod non fuit fiat, quando etiam non fuisse nihil sit fuisse?
sic et fuisse e contrario nonnihil est fuisse. [9] Nunc etsi interest tamen 

20 reprobarit MPX: reprobat T.
11: 4-5 de quibus.. .oderunt om. T.
6 meritum MPX: interitum T Brf. (forsan recte).
10 restituere MPX: restruere T.
11 promulgavit Urs.: promulgarit TR³: promulgaret MPXR¹.

5




10




15




20

utrumque mihi adplaudit. Sive enim ex nihilo deus molitus est
cuncta, poterit et carnem in nihilum prodactam exprimere de
nihilo: sive de materia modulatus est alia, poterit et carnem quocumque 
dehaustam evocare de alio. [10] Et utique idoneus est reficere 
qui fecit, quanto plus est fecisse quam refecisse, initium dedisse
quam reddidisse. Ita restitutionem carnis faciliorem credas
institutione.

XII. [1] Aspice nunc ad ipsa quoque exempla divinae potestatis. Dies
moritur in noctem et tenebris usquequaque sepelitur; funestatur
mundi honor, omnis substantia denigratur: sordent silent stupent
cuncta: ubique iustitium est, quies rerum: ita lux amissa lugetur.
[2] Et tamen rursus cum suo cultu cum dote cum sole eadem et 
integra et tota universo orbi revivescit, interficiens mortem suam
noctem, rescindens sepulturam suam tenebras, heres sibimet existens, 
donec et nox revivescat cum suo et illa suggestu. [3] Redaccenduntur 
enim et stellarum radii quos matutina succensio extinxerat,
reducuntur et siderum absentiae quas temporalis distinctio exemerat, 
redornantur et specula lunae quae menstruus numerus
adtriverat. [4] Revolvuntur hiemes et aestates, verna et autumna, cum 
suis viribus moribus fructibus. Quippe etiam terrae de caelo
disciplina est, arbores vestire post spolia, flores denuo colorare,
herbas rursus imponere, exhibere eadem quae absumpta sunt
semina, nec prius exhibere quam absumpta. [5] Mira ratio: de 
fraudatrice servatrix, ut reddat intercipit, ut custodiat perdit,
interficit ut vivificet, ut integret vitiat, ut etiam ampliet prius
decoquit, siquidem et uberiora et cultiora restituit quam exterminavit, 
re vera fenore interitu et iniuria usura et lucro damno. [6] Semel 
dixerim, universa conditio recidiva est: quodcumque conveneris
fuit, quodcumque amiseris erit: nihil non iterum est: omnia in

28 prodactam T Oeh.: productam MPX: perductam Urs.
29 modulatus TXR¹: moderatus MP.
12: 4 quies rerum deletum volunt Rig. Brf.
9 succensio TB^mg.: suggestio MPX.
18 interficit ut vivificet T: om. MPX.
21 conveneris MPX: cognoveris TB^mg..

5




10




15

statum redeunt cum abscesserint, omnia incipiunt cum desierint:
ideo finiuntur ut fiant: nihil deperit nisi in salutem. [7] Totus igitur
hic ordo revolubilis rerum testatio est resurrectionis mortuorum:
operibus eam praescripsit deus ante quam litteris, viribus praedicavit 
ante quam vocibus. [8] Praemisit tibi naturam magistram, 
submissurus et prophetiam, quo facilius credas prophetiae discipulus 
ante naturae, quo statim admittas cum audieris quod
ubique iam videris, nec dubites deum carnis etiam resuscitatorem
quem omnium noveris restitutorem. [9] Et utique si omnia homini 
resurgunt cui procurata sunt, porro non homini nisi et carni, quale
est ut ipsa depereat in totum propter quam et cui nihil deperit?

XIII. [1] Si parum universitas resurrectionem figurat, si nihil tale
conditio signat, quia singula eius non tam mori quam desinere
dicantur, nec redanimari sed reformari existimentur, accipe
plenissimum atque firmissimum huius spei specimen, siquidem
animalis est res, et vitae obnoxia et morti. [2] Illum dico alitem 
orientis peculiarem, de singularitate famosum, de posteritate
monstruosum, qui semetipsum libenter funerans renovat, natali
fine decedens atque succedens, iterum phoenix ubi nemo iam,
iterum ipse qui non iam, alius idem. [3] Quid expressius atques
signatius in hanc causam, aut cui alii rei tale documentum? Deus
etiam in scripturis suis, Et florebis enim inquit velut phoenix, id
est de morte, de funere, uti credas de ignibus quoque substantiam
corporis exigi posse. [4] Multis passeribus antestare nos dominus 
pronuntiavit: si non et phoenicibus, nihil magnum. Sed homines
semel interibunt, avibus Arabiae de resurrectione securis?

23 omnia incipiunt cum desierint TB: om. MPX.
32 si non et carni T, ut videtur, forsan recte.
13: 4 atque firmissimum om. T.
8 nemo iam X: iam nemo MP: nonne iam T.

XIV. [1] Talia interim divinarum virium liniamenta non minus
parabolis operato deo quam locuto, veniamus et ad ipsa edicta
atque decreta eius, quo cum maxime divisionem istam materiae
ordinamus. [2] Exorsi enim ab auctoritate carnis, an ea sit cui dilapsae 
salus competat, dehinc prosecuti de potentia dei, an tanta sit quae
salutem conferre dilapsae rei soleat, [3] nunc si probavimus utrumque 
velim etiam de causa requiras, an sit aliqua tatn digna quae resurrectionem 
carnis necessariam et rationi certe omni modo debitam
vindicet: quia subest dicere, etsi caro capax restitui, etsi divinitas
idonea restituendi, sed causa restitutionis praeesse debebit. [4]  Accipe 
igitur et causam, qui apud deum discis tam optimum quam et
iustum, de suo optimum, de nostro iustum. Nisi enim homo deliquisset, 
optimum solummodo deum nosset ex naturae proprietate:
at nunc etiam iustum eum patitur ex causae suae necessitate, tamen
et hoc ipso optimum dum et iustum. [5] Et bono enim iuvando et 
malo puniendo iustitiam exhibens utramque sententiam bono
praestat, hinc vindicans istud inde remunerans illud. [6] Sed cum 
Marcione plenius disces an hoc sit dei totum. Interim talis est
noster, merito iudex quia dominus, merito dominus quia auctor,
merito auctor quia deus. [7] Hinc et ille nescio quis haereticorum 
merito non iudex, non enim dominus: merito non dominus, non
enim auctor: nescio iam si deus, qui nec auctor quod deus, nec
dominus quod auctor. [8] Igitur si deo et domino et auctori 
congruentissimum est iudicium in hominem destinare de hoc ipso an
dominum et auctorem suum agnoscere et observare curarit an non,
idque iudicium resurrectio expunget, haec erit tota causa immo

14: 3 istam libri: iustam Kroy.
6 soleat libri: valeat Kroy.
10 sed TGel.: etsi MPX.
14 suae om. MPX.
21 dominus (priore vice) R: deus libri.
22 quod deus MPX: quia deus T.

5




10

necessitas resurrectionis, congruentissima scilicet deo destinatio
iudicii. [9] De cuius dispositione dispicias an utrique substantiae 
humanae diiudicandae censura divina praesideat, tam animae quam
et carni: quod enim congruet iudicari, hoc competet etiam
resuscitari. [10] Dicimus plenum primo perfectumque credendum 
iudicium dei, ut ultimum iam atque exinde perpetuum, ut sic
quoque iustum dum non in aliquo minus, ut sic quoque deo
dignum dum pro tanta eius patientia plenum atque perfectum:
itaque plenitudinem perfectionemque iudicii nonnisi de totius
hominis repraesentatione constare: [11] totum porro hominem ex 
utriusque substantiae congregatione parere, idcircoque in utraque
exhibendum quem totum oporteat iudicari, qui nisi totus non
vixerit: qualis ergo vixerit talem iudicatum iri, quia de eo quod
vixerit habeat iudicari. Vita est enim causa iudicii, per tot substantias 
dispungenda per quot et functa est.

XV. [1] Age iam scindant adversarii nostri carnis animaeque 
contextum prius in vitae administratione ut ita audeant scindere illud
etiam in vitae remuneratione: negent operarum societatem, ut
merito possint etiam mercedum negare. [2] Non sit particeps in 
sententia caro si non fuerat et in causa: sola anima revocetur si sola
decedit. At enim non magis sola decedit quam sola decucurrit illud
unde decedit, vitam hanc dico. [3] Adeo autem non sola anima 
transigit vitam ut nec cogitatus, licet solos, licet non ad effectum per
carnem deductos, auferamus a collegio carnis, siquidem in carne et
cum carne et per carnem agitur ab anima quod agitur in corde.
[4] Hanc denique carnis speciem, arcem animae, etiam dominus in 

37 congregatione MPX: concretione TB^mg..
39 iudicatum iri Brf.: iudicaturi MP: iudicari XR: habeat iudicari T.
41 quaero an scribendum dispungendi.
15: 4 mercedum T: mercedem MPX.

5

suggillatione cogitatuum taxat: Quid cogitatis in cordibus vestris
nequam? et, Qui conspexerit ad concupiscendum iam adulteravit
in corde: adeo et sine opere et sine effectu cogitatus carnis est actus.
[5] Sed etsi in cerebro vel in medio superciliorum discrimine vel ubiubi 
philosophis placet principalitas sensuum consecrata est, quod
h(gemoniko&n appellatur, caro erit omne animae cogitatorium.
Nunquam anima sine carne est quamdiu in carne est: nihil non cum
illa agit sine qua non est. [6] Quaere adhuc an cogitatus quoque per 
carnem administrantur qui per carnem dinoscuntur extrinsecus:
volutet aliquid anima, vultus operatur indicium; facies intentionum 
omnium speculum est. Negent factorum societatem cui
negare non possunt cogitatorum. [7] Et illi quidem delinquentias 
carnis enumerant: ergo peccatrix tenebitur supplicio: nos vero
etiam virtutes carnis opponimus: ergo et bene operata tenebitur
praemio. Et si anima est quae agit et impellit in omnia, carnis
obsequium est. [8] Sed deum non licet aut iniustum iudicem credi aut 
inertem----iniustum si sociam bonorum operum a praemiis arceat,
inertem si sociam malorum a suppliciis secernat----cum humana
censura eo perfectior habeatur quo etiam ministros facti cuiusque
deposcit, nec parcens nec invidens illis quominus cum auctoribus
aut poenae aut gratiae communicent fructum.

XVI. [1] Sed cum imperium animae obsequium carni distribuimus,
prospiciendum est ne et hoc alia argumentatione subvertant, ut
velint carnem sic in officio animae conlocare, non quasi ministram
ne et sociam cogantur agnoscere. [2] Dicent enim ministros et socios 
habere arbitrium ministrandi atque sociandi, et potestatem suae
voluntatis in utrumque, homines scilicet et ipsos: idcirco cum auctoribus 
merita communicare quibus operam sponte accommodarint: 

12 suggillatione T Gel.: suggillationem MPX.
18 quamdiu in carne est T Gel.: om. MPX.
27 sed om. MPX.
30 quo MPX: quod T Gel.
16: 2 et hoc TPam.: et ex hoc MPX.

[3] carnem autem nihil sapientem nihil sentientem per 
semetipsam, non velle non nolle de suo habentem, vice potius
vasculi adparere animae, ut instrumentum non ut ministerium:
[4] itaque animae solius iudicium praesidere, qualiter usa sit vasculo 
carnis, vasculum vero ipsum non esse sententiae obnoxium: quia
nec calicem damnari si quis eum veneno temperarit, nec gladium
ad bestias pronuntiari si quis eo latrocinium fuerit operatus. [5] Iam 
ergo innocens caro ex ea parte qua non reputabuntur illi operae
malae, et nihil prohibet innocentiae nomine salvam eam fieri.
Licet enim nec bona opera deputentur illi sicut nec mala, divinae
tamen benignitati magis competit innocentes liberare: beneficos
enim debet: optimi est autem etiam quod non debetur offerre. [6] Et 
tamen calicem, non dico venenarium in quem mors aliqua ructuarit, 
sed frictricis vel archigalli vel gladiatoris aut carnificis
spiritu infectum, quaero an minus damnes quam oscula ipsorum.
Nostris quoque sordibus nubilum vel non pro animo temperatum
elidere solemus quo magis puero irascamur: [7] gladium vero 
latrociniis ebrium quis non a domo tota, nedum a cubiculo, nedum a
capitis sui officio relegabit, praesumens scilicet nihil aliud se quam
invidiam animarum somniaturum urguentium et inquietantium
sanguinis sui concubinum? [8] At enim et calix bene sibi conscius et de 
diligentia ministri commendatus de coronis quoque potatoris sui
inornabitur aut aspergine florum honorabitur, et gladius bene de
bello cruentus et melior homicida laudem suam consecratione
pensabit. [9] 'Estne ergo et in vascula et in instrumenta sententiam 
figere, ut dominorum et auctorum meritis et ipsa communicent?'
[10] Et huic quoque argumentationi satisfecerim, licet ab exemplo vacet 
diversitas rerum. Omne enim vas vel instrumentum aliunde in

17 deputentur T: reputentur MPX.
18 beneficos enim debet, optimi est autem TBX: beneficus enim est atque
optimus, debet autem MP.
21 frictricis Gel.: fictricis MPX: strictiiis T.
27 invidiam TRig.: invidia MPXR¹: inludia R³.

5

usus venit, extranea omnino materia a substantia hominis: caro
autem, ab exordio uteri consata conformata congenita animae,
etiam in omni operatione miscetur illi. [11] Nam etsi vas vocatur apud 
apostolum, quod iubet in honore tractari, eadem tamen ab eodem
homo exterior appellatur, ille scilicet limus qui prior titulo
hominis incisus est, non calicis aut gladii aut vasculi ullius. [12] Vas 
enim capacitatis nomine dicta est qua animam capit et continet,
homo vero de communione naturae quae eam non instrumentum
in operationibus praestat sed ministerium. Ita et ministerium
tenebitur iudicio, etsi de suo nihil sapiat, quia portio est eius quae
sapit, non supellex. [13] Hoc et apostolus sciens, nihil carnem agere per 
semetipsam quod non animae deputetur, nihilominus peccatricem
iudicat carnem, ne eo quod ab anima videatur impelli, iudicio
liberata credatur. [14] Sic et cum aliquas laudis operas carni indicit----
Glorificate, tollite deum in corpore vestro----certus et hos conatus
ab anima agi, idcirco tamen et carni eos mandat quia et illi fructum
repromittit. [15] Alioquin nec exprobratio competisset in alienam 
culpae nec adhortatio in extraneam gloriae: et exprobratio enim
et exhortatio vacarent erga carnem si vacaret et merces quae in
resurrectione captatur.

XVII. [1] Simplicior quisque fautor sententiae nostrae putabit carnem
etiam idcirco repraesentandam esse iudicio quia aliter anima non
capiat passionem tormenti seu refrigerii, utpote incorporalis: hoc
enim vulgus existimat. [2] Nos autem animam corporalem et hic 
profitemur et in suo volumine probavimus, habentem proprium
genus substantiae <ac> soliditatis per quam quid et sentire et pati 
possit: nam et nunc animas torqueri foverique penes inferos, licet
nudas, licet adhuc exules carnis, probabit Lazari exemplum. [3] Dedi 

40 exterior appellatur T Gel.: appellatur exterior MPX.
50 et tollite T: inquit et tollite Pam.
17: 6 ac addidit Eng.
8 probabit MP: probavit TX Gel. Brf. *l*azari T: lazari MPX: Eleazari
Souter, Brf.

igitur adversario dicere, 'Ergo, quae habet corpulentiam propriam,
de suo sufficiet ad facultatem passionis et sensus, ut non egeat
repraesentatione carnis'. Immo et eatenus egebit, non qua sentire
quid sine carne non possit sed qua necesse est illam etiam cum carne
sentire: [4] quantum enim ad agendum de suo sufficit, tantum et ad
patiendum. Ad agendum autem minus de suo sufficit: habet enim 
de suo solummodo cogitare velle cupere disponere, ad perficiendum 
autem operam carnis expectat. [5] Sic itaque ad patiendum 
societatem carnis expostulat, ut tam plene per eam pati possit quam
sine ea plene agere non potuit. Et ideo in quae de suo sufficit,
eorum interim sententiam pendit, concupiscentiae et cogitatus et
voluntatis. [6] Porro si haec satis essent ad plenitudinem meritorum, ut 
non requirerentur et facta, sufficeret anima ad perfectionem
iudicii, de istis iudicanda in quae agenda sola suffecerat. [7] Cum vero 
etiam facta devincta sint meritis, facta autem per carnem 
administrentur, iam non sufficit animam sine carne foveri sive cruciari
pro operibus etiam carnis, etsi habet corpus, etsi habet membra,
quae proinde illi non sufficiunt ad sentiendum plene quemadmodum 
nec ad agendum perfecte. [8] Idcirco pro quo modo egit, 
pro eo et patitur apud inferos, prior degustans iudicium sicut prior
induxit admissum, expectans tamen et carnem ut per illam etiam
facta compenset cui cogitata mandavit. [9] Denique haec erit ratio in 
ultimum finem destinati iudicii, ut exhibitione carnis omnis divina
censura perfici possit: alioquin non sustineretur in finem quod et
nunc animae decerpunt apud inferos, si solis animabus destinaretur.

XVIII. [1] Hucusque praestructionibus egerim ad muniendos sensus

24 animam MPX: anima T (manifesto errore).
25 etsi habet corpus om. T.
26 plene quemadmodum T Gel.: om. MPX.
33 animae om. T.

omnium scripturarum quae carnis recidivatum pollicentur. Cui
cum tot auctoritates iustorum patrociniorum procurent----honores
dico substantiae ipsius, tum vires dei, tum exempla earum, tum
rationes iudicii et necessitates ipsius----utique secundum praeiudicia
tot auctoritatum scripturas intellegi oportebit, non secundum
ingenia haereticorum de sola incredulitate venientia, quia incredibile 
habeatur restitui substantiam interitu subductam, non quia aut
substantiae ipsi inemeribile sit aut deo impossibile aut iudicio
inhabile. [2] Plane incredibile, si nec praedicatum divinitus fuerit: 
nisi quod etsi praedicatum id a deo non fuisset ultro praesumi
debuisset, ut propterea non praedicatum quia tot auctoritatibus
praeiudicatum. [3] At cum divinis quoque vocibus personat, tanto 
abest ut aliter intellegatur quam desiderant illa a quibus etiam sine
divinis vocibus persuadetur. [4] Videamus igitur hoc primum, quonam 
titulo spes ista proscripta sit. Unum opinor apud omnes edictum
dei pendet, RESURRECTIO MORTUORUM: duo verba expedita decisa
detersa. Ipsa conveniam, ipsa discutiam, cui se substantiae
addicant. [5] Cum audio resurrectionem homini imminere, quaeram 
necesse est quid eius cadere sortitum sit, siquidem nihil resurgere
expectabit nisi quod ante succiderit. Qui ignorat carnem cadere
per mortem potest eam nec stantem nosse per vitam. [6] Sententiam 
dei natura pronuntiat, Terra es et in terram ibis: et qui non audit
videt: nulla mors non ruina membrorum est. Hanc corporis sortem
dominus quoque expressit cum ipsa substantia indutus, Diruite
inquit templum istud et ego illud triduo resuscitabo: [7] ostendit 

18: 10 inhabile T: inhabitabile MPX. praedicatum TX: praeiudicatum MP
(male).
10-11 divinitus.. .etsi praedicatum om. T.
13 personat TMPX: personet Rig. (sed haud opus erat).
21 succiderit MPX: ceciderit T.

enim cuius sit dirui, cuius elidi, cuius et relevari et resuscitari----
quanquam et animam circumferret trepidantem usque ad mortem
sed non cadentem per mortem----quia et scriptura, De corpore
inquit suo dixerat. [8] Atque adeo caro est quae morte subruitur, ut 
exinde a cadendo cadaver enuntietur. Anima porro nec vocabulo
cadit, quia nec habitu ruit: atquin ipsa est quae ruinam corpori
infert cum efflata est, sicut ipsa est quae illud de terra suscitavit cum
inflata est. Non potest cadere quae suscitavit ingressa: non potest
ruere quae elidit egressa. [9] Artius dicam: ne in somnum quidem cadit 
anima cum corpore, ne tum quidem sternitur cum carne, sedenim
agitatur in somnis et iactitatur: quiesceret autem si iaceret, et iaceret
si caderet: ita nec in veritate mortis cadit quae nec in imagine eius
ruit. [10] Sequens nunc vocabulum 'mortuorum' aeque dispice cui 
substantiae insideat. Quanquam in hac materia admittamus interdum 
mortalitatem animae adsignari ab haereticis, ut si anima
mortalis resurrectionem consecutura est praeiudicium sit et carni
non minus mortali resurrectionem communicaturae, sed nunc
proprietas vocabuli vindicanda est suae sorti. [11] Iam quidem eo ipso 
quod resurrectio caducae rei est, id est carnis, eadem erit et in
nomine mortui: quia caducae rei est resurrectio quae dicitur
mortuorum. [12] Sic et per Abraham patrem fidei, divinae familiaritatis 
virum, discimus: postulans enim Sarrae humandae locum de
filiis Heth, Date ergo inquit mihi possessionem sepulchri vobiscum
et humabo mortuum meum, carnem scilicet: neque enim animae
humandae spatium desiderasset, etsi anima mortalis crederetur,
etsi 'mortuus' dici mereretur. Quodsi 'mortuus' corpus est,
corporum erit proprie resurrectio, cum dicitur 'mortuorum'.

27 cuius et libri: eius et Pam. (forsan recte).
31 enuntietur T Gel.: renuntietur MPX.
37 somnis libri: quaero an scribendum somniis.
43 communicaturae libri: quaero an potius scribendum communicatum iri.
45-6 caducae . . . est resurrectio otn. T.
50 mortuum meum T: mortuam meam MPX.
52 mortuus corpus MPX: corpus mortuum T.
53 proprie om. MPX.

XIX. [1] Et haec itaque dispectio tituli et praeconii ipsius, fidem utique
defendens vocabulorum, illuc proficere debebit ut si quid diversa
pars turbat obtentu figurarum et aenigmatum manifestiora quaeque 
praevaleant et de incertis certiora praescribant. [2] Nacti enim 
quidam sollemnissimam eloquii prophetici formam, allegorici et
figurati plerumque, non tamen semper, resurrectionem quoque
mortuorum, manifeste adnuntiatam, in imaginariam significationem 
distorquent, adserentes ipsam etiam mortem spiritaliter
intellegendam: [3] non enim hanc esse in vero quae sit in medio, 
discidium carnis atque animae, sed ignorantiam dei per quam
homo mortuus deo non minus in errore iacuerit quam in sepulchro: 
[4] itaque et resurrectionem eam vindicandam qua quis adita 
veritate redanimatus et revivificatus deo, ignorantiae morte
discussa, velut de sepulchro veteris hominis eruperit, quia et
dominus scribas et pharisaeos sepulchris dealbatis adaequaverit:
[5] exinde ergo, resurrectionem fide consecutos, cum domino esse 
quem in baptismate induerint. [6] Hoc denique ingenio etiam in 
colloquiis saepe nostros decipere consueverunt quasi et ipsi resurrectionem 
carnis admittant: 'Vae, inquiunt, qui non in hac carne
resurrexerit', ne statim illos percutiant si resurrectionem statim
abnuerint. Tacite autem secundum conscientiam suam hoc sentiunt,
'Vae qui non, dum in hac carne est, cognoverit arcana haeretica':
hoc est enim apud illos resurrectio. [7] Sed et plerique, ab excessu 
animae resurrectionem vindicantes, de sepulchro exire de saeculo
evadere interpretantur, quia et saeculum mortuorum sit habitaculum, 
id est ignorantium deum, vel etiam de ipso corpore, quia
et corpus vice sepulchri conclusam animam in saecularis vitae
morte detineat.

XX. [1] Ob huiusmodi igitur coniecturas primam praestructionem

19: 4 de om. T.
8 adserentes T: adseverantes MPX.
12 vindicandam MPX: iudicandam T.
17 quem in baptismate T: cum eum in baptismate B: cum baptisma
MPX.
19 post admittant mirum in modutn res a T turbatae sunt.
20: 1 primam libri: primum Souter, Brf.

eorum depellam, qua volunt omnia prophetas per imagines contionatos: 
quando, si ita esset, ne ipsae quidem imagines distingui
potuissent, si non et veritates praedicatae fuissent ex quibus
imagines deliniarentur. [2] Atque adeo si omnia figurae, quid erit 
illud cuius figurae? Quomodo speculum obtendes si nusquam est
facies? Adeo autem non omnia imagines sed et veritates, nec
omnia umbrae sed et corpora, ut in ipsum quoque dominum insigniora 
quaeque luce clarius praedicarentur. [3] Nam et virgo concepit 
in utero non figurate, et peperit Emmanuelem, nobiscum
deum [Iesum], non oblique: etsi oblique accepturam virtutem
Damasci et spolia Samariae, sed manifeste venturum in iudicium
cum presbyteris et archontibus populi. [4] Nam et tumultuatae sunt 
gentes in persona Pilati, et populi meditati sunt inania in persona
Israelis: adstiterunt reges terrae, Herodes, et archontes congregati
sunt in unum, Annas et Caiaphas, adversus dominum et adversus
Christum eius: [5] qui et tanquam ovis ad iugulationem adductus est, 
et tanquam agnus ante tondentem, scilicet Herodem, sine voce, sic
non aperuit os suum, dorsum suum ponens ad flagella et maxillas
ad palmas, et faciem non avertens a sputaminum iaculis: deputatus
etiam inter iniquos, perfossus manus et pedes, sortem passus in
vestimento et potus amaros et capitum inridentium nutus, triginta
argenteis adpretiatus a proditore. [6] Quae hic figurae apud Esaiam, 
quae imagines apud David, quae aenigmata apud Hieremiam, ne
virtutes quidem eius per parabolas profatos? Aut numquid nec
oculi patefacti sunt caecorum, nec inclaruit lingua mutorum, nec
manus aridae et genua dissoluta revaluerunt, nec claudi salierunt

11 deum Pam.: deus T: dominum MPX. Iesum om. T.
18 sine MPX: et sine T.

5




10




15

ut cervus? [7] Quae etsi spiritaliter quoque interpretari solemus 
secundum comparationem animalium vitiorum a domino remediatorum, 
cum tamen et carnaliter adimpleta sunt ostendunt prophetas 
in utramque speciem praedicasse, salvo eo quod plures voces
eorum nudae et simplices et ab omni allegoriae nubilo purae
defendi possunt: [8] ut cum exitus gentium et urbium resonant, Tyri 
et Aegypti et Babylonis et Idumaeae et Carthaginensium navium,
et cum ipsius Israelis plagas aut venias, captivitates restitutiones,
ultimaeque dispersionis exitum perorant. [9] Quis haec interpretabitur 
magis quam recognoscet? res in litteris tenentur, litterae in
rebus leguntur. Ita non semper nec in omnibus allegorica forma
est prophetici eloquii, sed interdum et in quibusdam.

XXI. [1] Si ergo interdum et in quibusdam, inquies, cur non et in
edicto resurrectionis spiritaliter intellegendae? Quoniam quidem
plurima ratio intercedit. Primo enim quid facient tot alia instrumenta 
divina, ita aperte corporalem contestantia resurrectionem
ut nullam admittant figuratae significantiae suspicionem? [2] Et 
utique aequum sit, quod et supra demandavimus, incerta de certis
et obscura de manifestis praeiudicari, vel ne inter discordiam
certorum et incertorum, manifestorum et obscurorum, fides dissipetur, 
veritas periclitetur, ipsa divinitas ut inconstans denotetur.
[3] Tunc quod verisimile non est ut ea species sacramenti in quam fides 
tota committitur, in quam disciplina tota conititur, ambigue
adnuntiata et obscure proposita videatur, quando spes resurrectionis, 
nisi manifesta de periculo et praemio, neminem ad huiusmodi 
praesertim religionem publico odio et hostili elogio
obnoxiam persuaderet. [4] Nullum opus certum est mercedis incertae, 
nullus timor iustus est periculi dubii: et merces autem et periculum
in resurrectionis pendet eventu. [5] Sed et si temporalia et localia et 

21: 1 inquies Brf.: iniquies T: inquis MPX.
13 huiusmodi T: eiusmodi MPX.
17 sed TB: om. MPX.

5




10




15




20

personalia dei decreta atque iudicia in urbes et gentes et reges tam
aperta prophetia iaculata est, quale est ut aeternae dispositiones eius
et universales in omne hominum genus lucem sui fugerint? Quae
quanto maiora, tanto clariora esse deberent, ut maiora crederentur.
[6] Et puto deo nec livorem nec dolum nec inconstantiam nec 
lenocinium adscribi posse, per quae fere promulgatio maiorum
cavillatur.

XXII. [1] Post haec ad illas etiam scripturas respiciendum esse dicemus
quae non sinunt resurrectionem, secundum animales istos, ne
dixerim spiritales, aut hic iam in veritatis agnitione praesumi aut
ab excessu statim vitae vindicari. [2] Cum enim et tempora totius spei 
fixa sint sacrosancto stilo, nec liceat eam ante constitui, aeque non
licebit ita scripturas interpretari super illam ut possit ante 
constitui. In adventum opinor Christi vota nostra suspirant, in
saeculi huius occasum, ad diem domini magnum, diem irae et 
retributionis, diem ultimum et occultum nec ulli praeter patri notum,
et tamen signis atque portentis et concussionibus elementorum et
conflictationibus nationum praenotatum. [3] Evolverem prophetias 
si dominus ipse tacuisset----nisi quod et prophetiae vox erant
domini----sed plus est quod illas suo ore consignat. Interrogatus
a discipulis quando eventura essent quae interim de templi exitu
eruperat, ordinem temporum primo Iudaicorum usque ad
excidium Hierusalem, dehinc communium usque ad conclusionem
saeculi dirigit. [4] Nam posteaquam edixit, Et tunc erit Hierusalem 
conculcata in nationibus donec adimpleantur tempora nationum----
adlegendarum scilicet a deo et congregandarum cum reliquiis
Israelis----[5] inde iam in orbem et in saeculum praedicat secundum 
Ioelem et Danielem et universum concilium prophetarum futura

19 aperta libri: aperte Lat. Brf.
22: 1 esse dicemus T: est MPX.
5-7 aeque... ante constitui T: om. MPX.
7 in saeculi T Gel.: om. in MPX.
11 quaero an legendum praenotandum.
12 prophetia vox erat T.
18 conculcatui MPX.

signa in sole et luna et in stellis, conclusionem nationum cum
stupore sonitus maris, et motus refrigescentium hominum prae
metu et expectatione eorum quae immineant orbi terrae. [6] Virtutes 
enim inquit caelorum commovebuntur, et tunc videbunt filium
hominis venientem in nubibus caeli cum plurimo potentatu et
gloria: ubi autem coeperint ista fieri emergetis et elevabitis capita
vestra, quod redemptio vestra adpropinquaverit. [7] Et tamen 
adpropinquare eam dixit, non adesse iam, et 'cum coeperint ista fieri',
non 'cum facta fuerint', quia cum facta fuerint tunc aderit 
redemptio nostra, quae eousque adpropinquare dicetur, erigens
interim et excitans animos ad proximum iam spei fructum. [8] Cuius 
etiam parabola subtexitur tenerescentium arborum in caulem,
floris et dehinc frugis antecursorem. Ita et vos, cum videritis
omnia ista fieri, scitote in proximo esse regnum dei: vigilate ergo
omni in tempore, ut digni sitis effugere omnia ista, et stetis
ante filium hominis----utique per resurrectionem, omnibus ante
transactis. Ita etsi in agnitione sacramenti fruticat, sed in domini
repraesentatione florescit atque frugescit. [9] Quis ergo dominum 
tam intempestive tam acerbe excitavit iam a dextera dei ad
confringendam terram secundum Esaiam, quae puto adhuc integra
est? Quis inimicos Christi iam subiecit pedibus eius secundum
David, qua velocior patre, omni adhuc popularium coetu reclamante 
Christianos ad leonem? Quis caelo descendentem Iesum
talem conspexit qualem ascendentem apostoli viderunt, secundum
angelorum constitutum? [10] Nulla ad hodiernum tribus ad tribum 
pectora ceciderunt agnoscentes quem pupugerunt, nemo adhuc

22 conclusionem MPX: conclusione T: frustra scribendum censuerunt Pam.
conlisionem, Souter concussionem.
26 caeli om. T.
30 quia cum facta fuerint otn. T.
31 dicetur T: dicitur MPX.
38 fruticat Pam.: fructificat T: fructificasset MPX.
43 qua T: quasi MPX.

5




10




15


[18a]
[18b]

excepit Heliam, nemo adhuc fugit antichristum, nemo adhuc
Babylonis exitum flevit: [11] et est iam qui resurrexit, nisi haereticus? 
exiit plane iam de corporis sepulchro etiam nunc febribus et 
ulceribus obnoxius, et conculcavit iam inimicos etiam nunc luctari
habens cum mundi potentibus, et utique iam regnat etiam nunc
Caesari quae sunt Caesaris debens.

XXIII. [1] Docet quidem apostolus Colossensibus scribens mortuos fuisse
nos aliquando, alienatos et inimicos sensus domini, cum in operibus 
pessimis agebamus, dehinc consepultos Christo in baptismate,
et conresuscitatos in eo per fidem efficaciae dei qui illum suscitavit
a mortuis: [2] Et vos, cum mortui essetis in delictis et praeputiatione 
carnis vestrae, vivificavit cum eo, donatis vobis omnibus delictis: et
rursus, Si cum Christo mortui essetis ab elementis mundi, quomodo
quidam quasi viventes in mundo sententiam fertis? [3] Sed cum ita 
nos mortuos faciat spiritaliter ut tamen et corporaliter quandoque
morituros agnoscat, utique et resuscitatos proinde spiritaliter
deputans aeque non negat etiam corporaliter resurrecturos.
[4] Denique, Si conresurrexistis, inquit, cum Christo, ea quae sursum 
sunt quaerite, ubi Christus est in dextera dei residens: ea quae
sursum sunt sapite, non quae deorsum. Ita animo ostendit
resurgere, quo solo adhuc possumus caelestia adtingere, quae non
quaereremus nec saperemus si possideremus. [5] Subicit etiam, Mortui 
enim estis----scilicet delictis, non vobis----et vita vestra abscondita
est cum Christo in deo. Nondum ergo adprehensa est quae abscondita 
est: [6] sic et Iohannes, Et nondum, ait, manifestatum 
est quid futuri sumus: scimus quia si manifestatus erit

49 resurrexit TX: resurrexerit MP.
51 et conculcavit iam inimicos om. T.
23: 4 suscitavit TP: suscitaret MX: suscitarit R vulgo.
5 in delictis T Gel.: om. in MPX.
7 mortui essetis (secunda vice) libri: mortui estis R vulgo (forsan recte).
12 conresurrexistis Brf.: cum resurrexistis TX: resurrexistis ceteri.
17 vobis TPam.: nobis MPX.

[Note to the online text: 18, Nondum...abscondita est was omitted from the printed text and
given as an erratum at the front.  I've added it, but it makes line 18 too long, so I've split 
line 18 into 18a and 18b]

similes ei erimus. Tanto abest ut simus iam quod nescimus, utique
scituri si iam essemus. [7] Adeo contemplatio est spei in hoc spatio per 
fidem, non repraesentatio, nec possessio sed expectatio. De qua spe
et expectatione Paulus ad Galatas, Nos enim spiritu ex fide spem
iustitiae expectamus: non ait 'tenemus': iustitiam autem dei dicit
ex iudicio quo iudicabimur de mercede. [8] Ad quam pendens et ipse, 
cum Philippensibus scribit, Si qua inquit concurram in resurrectionem 
quae est a mortuis, non quia iam accepi aut consummatus
sum. Et utique crediderat, et omnia sacramenta cognoverat, vas
electionis, doctor nationum: et tamen adicit, Persequor autem, si
adprehendam in quo sum adprehensus a Christo. [9] Eo amplius, 
Ego me, fratres, nondum puto adprehendisse: unum tamen, oblitus
posteriorum in priora me extendens secundum scopum persequor
ad palmam incriminationis per quam concurrerem----utique in
resurrectionem a mortuis, suo tamen tempore: [10] sicut ad Galatas, 
Bene autem facientes ne taedeat, tempore enim suo metemus: sicut
et ad Timotheum de Onesiphoro, Det illi dominus invenire
misericordiam in illo die. [11] In quem diem ac tempus et ipsi praecipit 
custodire mandatum immaculatum inreprehensibile in adparentiam 
domini Iesu Christi, quam suis temporibus ostendet beatus et
solus potentator et rex regnantium, de deo dicens. [12] De quibus 
temporibus et Petrus in Actis, Paeniteat itaque vos et respicite, ad
abolenda delicta vestra, uti tempora vobis superveniant refrigerii
ex persona dei, et mittat praedesignatum vobis Christum, quem
oportet accipere caelos adusque tempora exhibitionis omnium
quae locutus est deus de ore sanctorum prophetarum.

20 ei TP: eius MX.
25 iudicabimur TB: iudicabitur MPX.
26 resurrectionem Gel.: resurrectione T: resuscitationem MPX.
43 vobis T Pam.: nobis MPX.

XXIV. [1] Quae haec tempora, cum Thessalonicensibus disce. Legimus
enim, Qualiter conversi sitis ab idolis ad serviendum vivo et vero
deo et ad expectandum a caelis filium eius, quem suscitavit a
mortuis Iesum: [2] et rursus, Quae enim spes nostra vel gaudium vel 
exultationis corona quam ut et vos coram domino nostro Iesu
Christo in adventu ipsius? Item, Coram deo et patre nostro in
adventu domini nostri Iesu Christi cum universis sanctis eius. [3] De 
quorum dormitione minus maerenda docens, simul et tempora
resurrectionis exponit: Si enim credimus quod Iesus mortuus sit
et resurrexerit, sic et deus eos qui dormierunt per Iesum adducet
cum ipso: [4] hoc enim dicimus vobis in sermone dei, quod nos qui 
vivimus, qui remanemus in adventum domini nostri, non praeveniemus 
eos qui dormierunt: [5] quoniam ipse dominus in iussu et 
in voce archangeli et in tuba dei descendet de caelo, et mortui in
Christo primi resurgent: [6] deinde nos qui vivimus, qui 
<reliriquimur,> simul cum illis tollemur in nubibus obviam domino Christo
in aerem, et ita semper cum domino erimus. [7] Quae vox archangeli, 
quae tuba dei audita iam, nisi forte in cubiculis haereticorum?
nam etsi tuba dei evangelicus sermo dici potest qui illos iam vocarit,
sed aut mortui erunt iam corporaliter ut resurrexerint, et 
quomodo vivunt? aut in nubibus erepti, et quomodo hic sunt?
[8] Miserrimi revera, ut apostolus pronuntiavit, qui in ista tantum vita 
sperantes habebuntur, excludendo, dum praeripiunt, quod post
illam repromittitur, frustrati circa veritatem non minus quam
Phygellus et Hermogenes. [9] Et ideo maiestas spiritus sancti, 
perspicax eiusmodi sensuum, et in ipsa ad Thessalonicenses epistula
suggerit, De temporibus autem et temporum spatiis, fratres, non
est necessitas scribendi vobis: [10] ipsi enim certissime scitis quod dies 
domini sicut fur in nocte ita adveniat: [11] cum dicent 'Pax' et 'Tuta 

24: 9 exponit dicens P.
10 resurrexerit MPX: resurrexit TB.
11 dei TMPX: domini Pam.
15 relinquimur addendum censebam.
16 domino Christo T: Christo MPX: domino Brf.
23 excludendi TC.
29 sicut fur in T: quasi fur MPX. adveniat T: adveniet MPX.

5

sunt omnia', tunc et illis repentinus insistet interitus. [12] Et in secunda 
pleniore sollicitudine ad eosdem, Obsecro autem vos, fratres, per
adventum domini nostri Iesu Christi et congregationem nostram
ad illum, [13] ne cito commoveamini animo neque turbemini neque 
per spiritum neque per sermonem----scilicet pseudoprophetarum----
neque per epistulam----scilicet pseudoapostolorum----acsi per
nostram, quasi insistat dies domini: [14] ne quis vos seducat ullo modo, 
quoniam nisi veniat abscessio primum----huius utique regni----et
reveletur delinquentiae homo----id est antichristus----filius perditionis, 
[15] qui adversatur et superextollitur in omne quod dicitur deus 
vel religio, uti sedeat in templo dei adfirmans deum se: [16] nonne 
meministis quod cum apud vos essem haec dicebam vobis? [17] Et 
nunc quid teneat scitis, ad revelandum eum in suo tempore: [18] iam 
enim arcanum iniquitatis agitatur: tantum qui nunc tenet teneat,
donec de medio fiat----quis, nisi Romanus status, cuius abscessio in
decem reges dispersa antichristum superducet?----[19] et tunc 
revelabitur iniquus, quem dominus Iesus interficiet spiritu oris sui et
evacuabit apparentia adventus sui: [20] cuius est adventus secundum 
operationem satanae in omni virtute et signis atque portentis
mendacii et in omni seductione iniustitiae his qui pereunt.

XXV. [1] Etiam in Apocalypsi Iohannis ordo temporum sternitur, quem
martyrum quoque animae sub altari ultionem et iudicium flagitantes 
sustinere didicerunt, ut prius et orbis de pateris angelorum
plagas suas ebibat, et prostituta illa civitas a decem regibus dignos
exitus referat, et bestia antichristus cum suo pseudopropheta
certamen ecclesiae inferat, [2] atque ita diabolo in abyssum interim 
religato primae resurrectionis praerogativa de soliis ordinetur,
dehinc et igni dato universalis resurrectionis censura de libris

42 quid TMP: qui XR.
43 teneat om. X Kroy. Brf.
25: 5 bestia.. .pseudopropheta om. T.
7 relegato Eng. Brf.: sed cf. Apoc. 20. 2. ordinetur: quaero an scribendum
ordiatur.

5

iudicetur. [3] Cum igitur et status temporum ultimorum scripturae 
notent et totam Christianae spei frugem in exodio saeculi collocent,
adparet aut tunc adimpleri totum quodcunque nobis a deo repromittitur, 
et vacat quod hic iam ab haereticis vindicatur, aut, si et
agnitio sacramenti resurrectio est, salva utique illa creditur quae in
ultimo praedicatur: [4] et sequitur ut eo ipso quod haec spiritalis 
vindicetur, illa corporalis praeiudicetur: quia, si nulla tunc adnuntiaretur, 
merito sola haec et tantummodo spiritalis vindicaretur:
cum vero et in ultimum tempus edicitur corporalis agnoscitur,
quia non et tunc spiritalis <adnuntiatur. [5] Cur enim iterum> 
adnuntiaretur resurrectio eiusdem condicionis, id est spiritalis, cum
aut nunc eam deceret expungi sine ulla differentia temporum aut
tunc sub omni clausula temporum? [6] Ita nobis magis competit 
etiam spiritalem defendere resurrectionem ab ingressu fidei qui
plenitudinem eius agnoscimus in exitu saeculi.

XXVI. [1] Unum adhuc respondebo ad propositionem priorem 
allegoricarum scripturarum, licere et nobis corporalem resurrectionem de
patrocinio figurati proinde eloquii prophetici vindicare. [2] Ecce 
enim divina in primordio sententia terram hominem pronuntiando
----Terra es et in terram ibis, secundum substantiam scilicet
carnis quae de terra erat sumpta et quae prior homo fuerat appellata,
sicut ostendimus----dat mihi disciplinam in carnem quoque interpretandi 
si quid irae vel gratiae in terram deus statuit, quia nec
proprie terra iudicio eius obnoxia est, quae nihil boni seu mali

10 exodio Jun.: exordio libri.
15 vindicetur illa corporalis om. T.
18 adnuntiatur cur enim iterum suppl Gel.

admisit, maledicta quidem quod hauserit sanguinem, sed et hoc
ipsum in figuram carnis homicidae. [3] Nam et si iuvari seu laedi habet 
terra, id quoque propter hominem, uti ille iuvetur sive laedatur per
consistorii sui exitus, quo magis ipse pensabit quae propter illum
etiam terra patietur. [4] Itaque et cum comminatur terrae deus carni 
potius comminari eum dicam, et cum quid terrae pollicetur carni
potius polliceri eum intellegam, ut apud David, Dominus regnavit,
exultabit terra----id est caro sanctorum, ad quam pertinet regni
divini fructus----: [5] dehinc subiungit, Vidit et concussa est terra, 
montes velut cera liquefacti sunt a facie domini----caro scilicet
profanorum----: Et videbunt enim eum qui confixerunt. [6] Atque 
adeo, si simpliciter de terrae elemento utrumque existimabitur
pronuntiatum, quomodo congruet et concuti et liquefieri eam a
facie domini, quo supra regnante exultavit? [7] Sic et apud Esaiam, 
Bona terrae edetis, bona carnis intellegentur, quae illam manent in
regno dei reformatam et angelificatam et consecuturam quae nec
oculus vidit nec auris audivit nec in cor hominis ascenderunt.
[8] Alioquin satis vanum ut ad obsequium deus fructibus agri et cibariis 
vitae huius invitet, quae etiam inreligiosis et blasphemis semel
homini addicta conditione communicat, pluens super bonos et
malos et solem suum emittens super iustos et iniustos. [9] Felix 
nimirum fides, si ea consecutura est quibus hostes dei et Christi
non modo utuntur verum etiam abutuntur, ipsam conditionem
colentes adversus conditorem. Bulbos et tubera in terrae bonis
deputabis, domino pronuntiante ne in pane quidem victurum
hominem? [10] Sic Iudaei terrena solummodo sperando caelestia 
amittunt, ignorantes et panem de caelesti repromissum et oleum

26: 13 consistorii R³ vulgo: consistoris TMP: consistore X.
17 exultabit T: exultavit MPX.
20 eum qui T: eum in quem MPX.
23 exultavit MPX: exultabit T.
26 ascenderunt TXR: ascendit MP.
36 caelesti MPX: caelis T.

5

divinae unctionis et aquam spiritus et vinum animae vigorantis ex
vite Christo: [11] sicut et ipsam terram sanctam Iudaicum proprie 
solum reputant, carnem potius domini interpretandam quae
exinde et in omnibus Christum indutis sancta sit terra, vere sancta
per incolatum spiritus sancti, vere lac et mel manans per suavitatem
spei ipsius, vere Iudaea per dei familiaritatem: Non enim qui in
manifesto Iudaeus, sed qui in occulto: [12] ut et templum dei eadem 
sit, et Hierusalem, audiens ab Esaia, Exsurge, exsurge, Hierusalem,
indue fortitudinem brachii tui, exsurge sicut in primordio diei,
scilicet in illa integritate qua fuerat ante delictum transgressionis.
[13] Qui enim in eam Hierusalem voces eiusmodi competent exhortationis 
et advocationis, quae occidit prophetas et lapidavit missos ad
se et ipsum postremo dominum suum confecit? Sed nec ulli
omnino terrae salus repromittitur, quam oportet cum totius mundi
habitu praeterire. [14] Etiam si quis audebit terram sanctam paradisum 
potius argumentari, quam et patrum dici capiat, Adae scilicet et
Evae, proinde et in paradisum restitutio carni videbitur repromissa, 
quae eum incolare et custodire sortita est, ut talis illuc homo
revocetur qualis inde depulsus est.

XXVII. [1] Habemus etiam vestimentorum in scripturis mentionem ad
spem carnis allegorizare, quia et Apocalypsis Iohannis, Hi sunt, ait,
qui vestimenta sua non coinquinaverunt cum mulieribus, virgines
scilicet significans et qui semetipsos castraverunt propter regna
caelorum. [2] Itaque in albis erunt vestibus, id est in claritate innubae 
carnis. Et in evangelio indumentum nuptiale sanctitas carnis
agnosci potest. [3] Itaque Esaias, docens quale ieiunium dominus 

37 aquam spiritus et vinum C: vinum spiritus et aquam MPX: aquam
spiritus et T.
38 Christo T: Christi MPX.
42 dei MPX: fidei T Brf.
44 audiens... Hierusalem om. T.
47 qui Eng.: quae libri.

5

elegerit, cum subicit de mercede bonitatis, Tunc, inquit, lumen
tuum temporaneum erumpet et vestimenta tua citius orientur:
non subsericam utique nec pallium sed carnem volens accipi,
ortum carnis resurrecturae de mortis occasu praedicavit. [4] Adec 
nobis quoque suppetit allegorice defensio corporalis resurrectionis.
Nam et cum legimus, Populus meus, introite in cellas promas
quantulum donec ira mea praetereat, sepulchra erunt cellae
promae, in quibus paulisper requiescere habebunt qui in finibus
saeculi sub ultima ira per antichristi vim excesserint. [5] Aut cur 
cellarum promarum potius vocabulo usus est et non alicuius loci
receptorii, nisi quia in cellis promis caro salita et usui reposita
servatur, depromenda illinc suo tempore? Proinde enim et corpora
medicata condimentis sepulturae mausoleis et monumentis
sequestrantur, processura inde cum iusserit dominus. [6] Quod cum 
ita intellegi congruat----ecquae enim ab ira dei cellariorum nos
refugia servabunt?----hoc ipso quod ait, Donec ira praetereat, quae
extinguet antichristum, post iram ostendit processuram carnem de
sepulchro in quo ante iram fuerit inlata: nam et de cellariis non
aliud effertur quam quod infertur, et post antichristi eradicationem
agitabitur resurrectio.

XXVIII. [1] Scimus autem sicut et vocibus ita et rebus prophetatum: tam
dictis quam et factis praedicatur resurrectio. Cum Moyses manum
in sinum condit et emortuam profert, et rursus insinuat et vividam
explicat, nonne hoc de toto homine portendit? [2] Siquidem trina 
virtus dei per illa trina signa denotabatur cum suo ordine, primo
diabolum serpentem quanquam formidabilem subactura homini,
dehinc carnem de sinu mortis retractura, atque ita omnem sanguinem 

27: 10 subsericam Gel.: subscribam MPX: tunicam T: subuculam B.
11 a resurrecturae usque ad 28, l. 20 mortem occidens per cod. T deficit.
22 ecquae Oeh.: et quae MP.

5




10

exsecutura iudicio. [3] De quo apud eundem propheten, Quoniam 
et vestrum, inquit deus, sanguinem exquiram de omnibus
bestiis, et de mahu hominis et de manu fratris exquiram eum.
[4] Porro nihil exquiritur nisi quod reposcitur, nihil reposcitur nisi 
quod et reddetur, et utique reddetur quod ultionis nomine 
reposcetur et exquiretur. Neque enim vindicari poterit quod omnino
non fuerit: erit autem dum restituitur, uti vindicetur. In carnem
itaque dirigitur quicquid in sanguinem praedicatur, sine qua non
erit sanguis. Caro suscitabitur, ut sanguis vindicetur. [5] Sunt et 
quaedam ita pronuntiata ut allegoriae quidem nubilo careant,
nihilominus tamen ipsius simplicitatis suae sitiant interpretationem,
quale est apud Esaiam, Ego occidam et vivificabo. Certe postea
quam occiderit vivificabit: ergo per mortem occidens per resurrectionem 
vivificabit. [6] Caro est autem quae occiditur per mortem: 
caro itaque et vivificabitur per resurrectionem. [7] Certe si occidere
carni animam eripere est, vivificare, contrarium eius, carni animam
referre est, caro resurgat necesse est, cui anima per occisionem
erepta referenda est per vivificationem.

XXIX. [1] Igitur si et allegoricae scripturae et argumenta rerum et
simplices voces resurrectionem carnis quanquam sine nominatione
ipsius substantiae obradiant, quanto magis quae hanc spem in
ipsas substantias corporales speciali mentione determinant non
erunt ducendae in quaestionem? [2] Accipe Ezechielem: Et facta est, 
inquit, super me manus domini et extulit me in spiritu dominus et
posuit me in medio campi: is erat ossibus refertus. [3] Et circumduxit 
me super ea per circuitum et ecce multa super faciem campi et
ecce arida satis. Et ait ad me, Fili hominis, si vivent ossa ista? [4] Et dixi, 
Adonai domine tu scis. [5] Et ait ad me, Propheta in ossa haec et 
dices, Ossa arida audite sermonem domini: [6] haec dicit dominus 

28: 21 occiditur TB^mg.. occiderit MPX.
23 eripere . . . animam om. MPX.
29: 3 obradiant TC: subradiant MPX.

5




10

Adonai ossibus istis, Ecce ego adfero in vos spiritum et vivetis, [7] et 
dabo in vos nervos et reducam in vos carnes et circumdabo in vobis
cutem et dabo in vobis spiritum, et vivetis et cognoscetis quod ego
dominus. [8] Et prophetavi secundum praeceptum, et ecce vox dum 
propheto et ecce motus, et accedebant ossa ad ossa: [9] et vidi et ecce 
super ossa nervi et caro ascendit et circumpositae sunt eis carnes, et
spiritus in eis non erat. [10] Et ait ad me, Propheta ad spiritum, fili 
hominis, propheta et dices ad spiritum, Haec dicit dominus Adonai,
A quattuor ventis veni, spiritus, et spira in istis interemptis et
vivant. [11] Et prophetavi ad spiritum sicut praecepit mihi, et introivit 
in ea spiritus et vixerunt et constiterunt super pedes suos, valentia
magna satis. [12] Et ait ad me, Fili hominis, ossa ista omnis domus 
Israelis est: ipsi dicunt, Exaruerunt ossa nostra et periit spes nostra,
avulsi sumus in eis: [13] propterea propheta ad eos, Ecce ego patefacio 
sepulchra vestra et eveham vos de sepulchris vestris, populus meus,
et inducam vos in terram Israelis, [14] et cognoscetis quod ego dominus 
aperuerim sepulchra vestra et eduxerim vos de sepulchris vestris,
populus meus, [15] et dabo in vobis spiritum et vivetis et requiescetis in 
terra vestra, et cognoscetis quod ego dominus locutus sum et
fecerim, dicit dominus.

XXX. [1] Hanc quoque praedicationem scio qualiter concutiant in 
allegoriae argumentationem, quia dicendo, Ossa ista omnis domus
Israel est, imaginem ea fecerit Israelis et a propria condicione
transtulit, atque ita figuratam esse, non veram, resurrectionis
praedicationem: statum enim Iudaeorum deformari quodammodo
emortuum et exaridum et dispersum in campo orbis: [2] itaque et 
imaginem resurrectionis in illum allegorizari, quia recolligi
habeat et recompingi os ad os, id est tribus ad tribum et populus
ad populum, et recorporari carnibus facultatum et nervis regni,
atque ita de sepulchris, id est de habitaculis captivitatis tristissimis
atque teterrimis, educi et refrigerii nomine respirari et vivere

13 nervos Kroy.: spiritum MPX (deficit T).
19 spiritum MPX: illum T.
28 aperuerim TC: aperui MPX.
29 in vobis T: vobis MPX.
30 sum TMX: sim P.
30: 11 respirari MP: respirati X: respirare TPam.