10 

IS 

l^v. 

CO 

<M 



CO 



CO 




FROM -THE- LIBRARY OF 
TR1NITYCOLLEGE TORONTO 




COEPVS 

SCRIPTORVM BCCLB8IA8TIGORVM 
IATINORVM 

EDITVM CONSILIO ET IMPENSI8 

ACADEMIAE LITTERARVM CAESAREAE 
YINDOBONENSIS 

VOL. XXXXVII. 

Q. SEPT. FLORENT. TERTVLLIANI OPERA 



EX EECENSIONE 



AEMILII KROYMANN 

PARS III. 



VINDOBONAE LIPSIAE 

F. TEMPSKY G. PREYTAG 

MDCCCCVI. 



SEPTIMI FLORENTIS 



TERTVLLIANI 



EX KECENSIONE 



AEMILII KROYMANN 



IAKS III. 



VINDOBONAE LIPSIAE 

F. TEMPSKY G. FREYTAG 

MDCCCCVI. 



Typis expressit Rudolphus M. Rohrer, Brunae 



70037 



PRAEFATIO. 



.Mitionis huius ordinem ab Augusto Keifferscheid per tria 
uolumina ita dispositum, ut uolumen secundum et scripta 
codicis Agobardini in tomo prime non edita contineret et 
eos Tertulliani libros, quorum recensio nititur codicibus 
saeculo quinto decimo uetustioribus, l ) ne ultra modum in- 
cresceret huius uoluminis ambitus, ita censuit immutandum 
qui post Eeifferscheidii mortem in uacuam eius prouinciam 
intrauit Georgius Wissowa Halensis, ut utrique illi secundi 
uoluminis parti suum daret fasciculum. e quibus cum ipse sus- 
ciperet adornandum priorem, ut aliquanto celerius procederet 
opus post Keifferscheidii curas nimis diu interceptum, alterius 
ad me detulit Academiae Caesareae Vindobonensis auctoritate 
recensionem, quam inde ab aestate 1901 institutam et non 
sine munificentia Academiae per intercapedinem muneris publici 
peractam iamiam proponimus uiris doctis. 

Continentur igitur in boc uolumine ea Tertulliani opera, 
quae reperiuntur in duobus saeculi undecimi libris manuscrip- 
tis, 2 ) Montepessulano codice (M) et Paterniacensi (P), 
ad quos accedunt editiones princeps et tertia Beati Rhenani 
(E 1 et JR 3 ), Hirsaugiensibus scilicet libris manuscriptis et 
Gorziensi (G) superstructae hodie deperditis. in subsidium 
autem uocantur duo codices Itali, Florentini N et F, et pro 
libris de patientia et de carnis resurrectione editio quae uulgo 

) cf. uol. I praef. p. VI. 

2 ) Quae in codice Paterniacensi exhibentur Tertulliani opera de came 
Christi, de praescriptione haereticorum, aduersus ludaeos non huic 
uolumini sed secundo erant inserenda, quia priora duo in Agobardino, 
postremum in Fuldensi quoque exstat codice. 



VI Praefatio. 

uocatur Gangneiana (J5), rectius autem dicenda Mesnartiana, 
in qua hie illic uel inter uerba uel in margine superest ine- 
moria optimi illius codicis libri Agobardini affinis, ex quo 
primum edidit Martinus Mesnart (a. 1545) nouem illos 
Tertulliani libros, qui nondum exstabant apud Rhenanum. 1 ) ex 
his artis criticae subsidiis cum ad opus accessi, una praesto 
erat Montepessulani codicis collatio ab Augusto Keifferscheid 
qua solebat diligentia elaborata; reliquos libros omnes ego 
ipse excussi, editiones uero iam ab Oehlero collatas sed non 
ubique qua opus erat fide excussas denuo relegi, ei potissimum 
iricumbens negotio, ut accuratius quam libuerat Oehlero distin- 
guerem inter Rhenani primam et tertiam. 

Ac de natura quidem et indole, de origine et cognatione 
totius huius recentioris lectionis memoriae, et manu scriptae 
et in editionibus Rhenani superstitis, cum uberius disputauerim 
in commentariolo meo Actis Acad. Caes. Yindobonensis inserto, 2 ) 
iam breuius licebit colligere quae illic copiosius inuenies 
exposita et argumentis comprobata. 

Archetypus omnium qui hodie supersunt saeculi et undecimi 
et quinti decinii codicum olim fuisse uidetur in bibliotheca 
coenobii Cluniacensis, exaratus in duobus uoluminibus, e qui- 
bus alterum teste illius bibliothecae uetere catalogo 3 ) decem 
continebat Tertulliani scripta et Apologeticum eius, alterum 
septendecim. ad hunc archetypum temporum iniquitate deper- 
ditum sine ulla dubitatione ex nostris codicibus deducendi sunt 
Montepessulanus et Florentinus N.*) exprimere enim 

*) cf. uol. I praef. p. IX sqq. 

2 ) Kritische Vorarbeiten fur den dritten und vierten Band der neuen 
Tertullian-Ausgabe torn. CXL1II. Vindobonae 1900. 

3 ) cf. Delisle, Inventaire des manuscrits de la bibliotheque nationale. 
*) Partem priorem codicis Florentini N ex ipso fluxisse Montepessulano 

docui Kritische Vorarbeiten p. 11 sqq. utrique autem adnumerandum 

esse codicem Gorziensem iam non superstitem, quern in tertia sua 

editione adornanda in usum uocauit Beatus Rhenanus, ibidem compro- 
batum reperies p. 89. 



Praefatio. 



vn 



Montepessulanum uoluminum Cluniacensium alterum, l ) Floreii- 
tinum N utrumque inde liquet, quod ipsum eum, queru indicat 
uetus catalogus, continent librorum numerum. reperiuntur 
enim in Montepessulano et Florentini N parte priore decem 
libri TertuUiani et Apologeticus, in parte posteriore Florentini 
N septendecim, ita ut iste codex plenam et integram nobis 
uideatur praebere archetypi Cluniacensis imaginem. num ad 
eundem fontem redeant reliqui codices, Paterniacensis et 
quae perierunt uolumina Hirsaugiensia, quorum imaginem 
nobis hodie praebet Florentinus F, 2 ) suo iure dubitauerit 
aliquis, quia in illis et liber Apologeticus omnino deest et 
alii libri alio exhibentur ordine, ut relucebit ex tabula infra 
apposita. 3 ) sed Apologeticum librum omnino alienum esse ab 

1) Quin Montepessulanus olim secundum habuerit uolumen meo quidem 
iudicio non potest dubitari. de hac re amplius infra p. XXII. 

2 ) cf. Kritische Vorarbeiten p. 47. 



3 ) Codex Florentinus N 

(saec. XV): 
De patientia 
De carne Christi 
De carnis resurrectione 
Aduersus Praxeam 
Aducrsus Valentinianos 
Aduersus Marcionem libri V 
(Apologeticus) 

De fuga 

Ad Scapulam 

De corona militis 

Ad martyr as 

De paenitentia 

De uirginibus uelandis 

De habitu muliebri 

De cultu feminarum 

De exhortatione castitatis 

Ad uxorem libri II 

De monogamia 

De pallio 



Codex Florentinus F 

(saec. XV) : 
De carne Christi 
De carnis resurrectione 
De corona militis 
Ad martyr as 
De paenitentia 
De uirginibus uelandis 
De habitu muliebri 
De cultu feminarum 
Ad uxorem libri II 
De persecutione (= de fuga) 
Ad Scapulam 
De exhortatione castitatis 
De monogamia 
De pallio 

De patientia dei 
Aduersus Praxeam 
Aduersus Valentinianos 
Aduersus Marcionem 
Aduersus ludaeos 



VIII Praefatio. 

hoc corpore Tertullianeo et ex ipsis ueteris catalog! uerbis 1 ) 
apparet et ex Montepessulano codice; immutandi autem ordinis 
librorum quae fuerint causae, accuratius examinanti baud dif 
ficile erit suspicari. qui enim exarabat ex archetypo librum 
Paterniacensem, cum exemplar suurn descripsisset usque ad 
librum aduersus Valentinianos, animaduertens ingentem ambi- 
tuin operis insequentis (librorum quinque adtiersus Marcionem), 
bos libros suo destinasse uidetur uolumirii 2 ) et pro illis ex 
altero archetypi uolumine substituisse eos quatuor libros anti- 
baereticos, qui etiam pro rerum argumentis coniungendi erant 
cum reliquis antihaereticis, quos modo descripserat. eadem 
autem hac ratione cogendi in unum libros antihaereticos (in 
arcbetypo Cluniacensi, ut docet Elorentinus N, miserrime dis- 
iectos) ductus esse uidetur qui Hirsaugienses scripsit libros, 
qua quidem in re, ut magis adaequaret duorum uoluminum 
ambitum, libros de came Christi et de carnis resurrectione 

Contra ludaeos Aduersus omnes haereses 

Aduersus omnes haereticos De praescriptionibus haereticorum 

De praescriptione haereticorum Aduersus Hermogenem 
Aduersus Hermogenem 

Codex Montepessulanus Codex Paterniacensis 

(saec. XI): (saec. XI): 

De patientia De patientia 

De carne Christi De uera carne domini ( de carne 

De carnis resurrectione Christi) 

Aduersus Praxeam De carnis resurrectione 

Aduersus Valentinianos Aduersus Praxeam 

Aduersus Marcionem libri V Aduersus Valentinianos 

(Apologeticus) Aduersus ludaeos 

Aduersus omnes haereses 
De praescriptione haereticorum 
Aduersus Hermogenem. 

*) Legitur enim in catalogo: continet decem libros 1 ertulliani et 
apologeticum eius et in Montepessulano addidit huuc librum manus 
alia recentior. 

2 ) In tria igitur uolumina disposuisse uidetur opera Tertulliani, ex 
quibus unum ad nos peruenit. num perfecerit quod sibi proposuerat, 
non potest dici. 



Praefatio. VIIII 

et ipsos quidem antihaereticos in partem priorem trans- 
ponere coaetus esse uidetur. x ) ipsorum igitur uoluminum 
Cluniacensium et dispari ambitu et librorum in illis ordine 
non ubique apto inductos esse crediderim libraries illos, ut 
discederent ab ordine tradito. quern ordinem. in uniuersum 
pro rerum argumentis 2 ) digestum, cum nusquam uideam tur- 
batum nisi in partis prioris libro primo et in posterioris partis 
quatuor ultimis, persuadere mihi uix possum hunc esse ilium 
ordinem quern instituerit is, qui totum hoc corpus collegit; 
multo uerisimilius mihi uidetur ordinem ab initio institutum 
siue casu siue consulto aliquando esse immutatum, quod ita 
factum esse putauerim, ut ex archetypo librorum Cluniacen 
sium. in uno exarato uolumine permagno et incipiente a 
libro dc fuga, post librum de pallia auulsi fuerint ei libri, 
quos nunc habemus in Montepessulano et in codicis Florentini 
N priore parte. hos enim si rursus illuc inserueris, habebis 
reuera corpus Tertullianeum pro librorum argumentis apte dis- 
posifrim neque quicquam desiderabis in ordine scriptorum. 

Hoc corpus ab interitu uindicasse de proximo ut uidetur 
imminente baud paruum est meritum coenobii Cluniacensis 
et eorum coenobiorum, quae ant ab illo traxerunt originem 
aut arte illi adhaerebant, Trecense 3 ) dico et Paterniacense 
Transiuranum et Gorziense et Hirsaugiense. unde autem allatus 
sit bibliotheoae Cluniacensi grandis iste thesaurus, cuius ante 
ueterem catalogum parcissima est memoria 4 ), qua regione, 

1 ) Cur in parte priore dirempti sint libri de persecutionc et ad Sca- 
pulam a reliquis duobus, qui ad causam persecutionuin pertinent Chri- 
stianorum (de corona militis, ad martyras), non uideo. 

2 ) Ita in parte prima coniuncta est librorum antihaereticorum pars 
maior; in secunda primum habemus quatuor libros ad persecutionem 
Christian orum pertinentes, deinde quatuor, qui de disciplina ecclesiastica, 
denique tres, qui de castitate Christiana agant. 

3 ) Ex Trecensi coenobio orturn esse codicem Montepessulanum docent 
uerba margini inferior! folii primi inscripta: Ex libris collegii oratorii 
Trecensis. 

4 ) Semel tantum thesauri huius in ueteribu* catalogis factam inueni- 
nms memoriam. legimus enim in uetere catalogo bibliothecae Lauris- 



X Praefatio. 

quo saeculo, a quo uiro sit congestus, dubito, num unquam 
quisquam sit indagaturus. id quidem pro certo potest affirmari, 
ei, qui laudabile hoc negotium suscepit, notitiam fuisse nullam 
neque illius corporis Tertullianei, quod congestum habemus in 
codice Agobardi, episcopi Lugdunensis, neque minoris illius, 
ex quo instruxerunt editiones suas Martinus Mesnart et Sigis- 
mundus Gelenius. dubitari enim nequit, quin, si nouisset ilia, 
aut omnes qui in illis corporibus exstabant libri Tertulliani in 
suum corpus fuerit recepturus aut nullum; e quibus neutrum 
uidemus factum, Gallicanae autem ecclesiae nos debere haec 
tria corpora, etsi pro certo liaberi non potest, eatenus per- 
suasum habebimus, dum certis rationibus demonstrabitur ali- 
unde ea in Galliam translata esse. ceterum in Italia ea orta 
esse equidem haud facile crediderim. illic enim Gelasii 
pontificis decretum tantum ualuisse iam cognitum habemus, 
ut prorsus omnis illic deleta sit Tertulliani memoria. cunctos 
enim qui in bibliothecis Italis asseruantur codices Tertulliani 
deriuatos esse ex duobus illis Florentinis N et F e Germania 
et Gallia saeculo quinto decimo eo apportatis nuper docuimus. 1 ) 
Ad iudicandam autem corporis Cluniacensis iudolem ac 
naturam summi fore momenti cum persuasum haberem. si 
cognoscerem, quae ratio intercederet inter Agobardini lectionis 
memoriam et saeculi undecimi codicum, in commentariolo meo 
supra nominato (p. 16 34) duos hos Tertullianeae memoriae 
testes inter se comparaui, in examen uocatis libri de carne 
Christi capitibus I XI, 2 ) quern librum solum in utroque cor- 



heimensis saeculi X (Seeker, Catalogi antiqui 37, 320 et 321 ; 385 et 386. 
of. Mai, Spic. Rom. V 186): Libri Tertulliani presbyteri: de patientia 
lib. I, de carnis resurrections lib. I, adu. Marcionem lib. V, de carne 
Christi lib. I in uno codice. deinde: liber Tertulliani presbyteri; item 
alius liber Tertulliani. denique: item libri Tertulliani. dubitari uix 
potest, quin haec sint corporis nostri membra disiecta; sed certius de 
hac re iudicare exile catalogi dicendi genus uetat. 

*) cf. commentariolum meum Die Tertullian-Uberlieferung in Italien 
in Act. Acad. Vind. torn. CXXXVIII. Vindobonae 1898. 

2 ) Mutilus est in codice Agobardino hie liber. 



P r a e f a t i o. XI 

pore traditum habemus. quamquam non maiorem nobis sup- 
petere comparationis materiam magnopere dolendum est, id 
tamen singulorum locorum castigatione demonstrasse mihi 
uideor, prae antiquiore memoria omnibus fere in locis con- 
temnendam esse recentiorem, traxisse autem illam hunc mor- 
bum non tam ex incuria librariorum quam ex libidine quadam 
audacissima corrigendi, quae nee ab immutatione uerborum 
abhorruerit nee ab omissione nee ab interpolatione. haec textus 
temeraria recensio utrum eodem modo per totum corpus sit 
adhibita an in aliquibus tantum libris, certis argumentis propterea 
probare non possumus, quia ubique destituti sumus Agobardini 
libri auxilio; tamen neminem, qui interpretandis hums uoluminis 
libris impertiuerit laborem, dubitaturum esse puto, quin in 
omnibus passim deprehendantur correctorum manus, exceptis 
fortasse libris aduersus Hermogenem et aduersus Valentinianos, 
quorum tam misera est condicio, ut a quoquam eos correctos 
esse baud facile credas. ac inedelarum illarum magnam quidem 
partem omnino nos fugituram nemo non uidebit qui examina- 
uerit comparationem a me institutam; ita enim plerumque 
sunt adhibitae, ut, nisi genuinae memoriae praesto sit testis, 
nullo modo possint cognosci, in quibus numero imprimis eas, 
quae ad syntaxin pertinent. *) crebro accidet, ut qui stili Ter- 
tullianei satis sit peritus non dubitet, quin correctoris manu 
immutata sint uerba auctoris, neque uero praeter probabilita- 
tem quicquam mutare audeat. multo sane facilius continget, 
ut interpretatorum inepta additamenta inuestigemus, etsi et 
hac in re, non suppetente scilicet antiquiore memoria, nutabit 
saepius iudicium. quae cum ita sint, sapienti cuique erit certurn 
in huius uoluminis scriptis restituendae uerae Tertulliani libro- 
rum faciei non parem. fore artem criticam, nisi forte casu 
aliquando donetur nobis codex non correctus. 

Ceterum Agobardinum si omittimus, non omni antiquioris 

*) Exempli gratia cum causale in Agobardino baud raro cum indica- 
tiuo coniunctum in codicibus sacculi XI fere imsquam inuenies ita 
usurpatum. 



XII Praefatio. 

lectionis memoria destituti sumus, unde qualis sit condicio 
corporis Cluniacensis iudicare liceat. baud contemnendum enim 
ad bane rem subsidium nobis confert editio Martini Mesnart 
anno 1545 Lutetiae impressa, quam falso loanni Gangneio 
adscribi ex acrosticho intellegitur titulo huius editionis affixo. *) 
is enim uir doctus in edendis duobus huius uoluminis scriptis 
de patientia scilicet et de carnis resurrectione in usum 
uocauit duos alios libros manuscriptos, e quibus alterum, - 
ad librum de patientia adhibitum - - qui fuerit et unde acce- 
perit ignoramus, 2 ) alterum nouimus 3 ). maxime autem dolen- 
dum est, quod non, ut debuit, lios codices pro fundamento 
posuit in recensendis illis Tertulliani libris, sed satis habuit 

1 ) Multum dies haec ipsa (lector candide 
Ardensque lector) commodi tibi attulit 
liursusque dico commodi multum attulit. 
Tertullianum tandem tibi habes integrant 
Ipsumque cunctis expiatum sordibus: 
Non dico ego author em sed authoris opera 
Viris disertis habita summo in pondere 
Subtili ad unguent Cypriano cognita, 
Magnoque may-no, ex parte lapsa tempore 
Et consepulta nunc reuiuiscunt tibi. 
Si legeris, mirabere. potcris interim 
Notasse, quantum caeteris theographis 
Antestet et sententiis et floribus 
Rerumque uarietate quam gratissima. 
Tu frtiere lector muncre, et faustus uale. 

2 ) Inerat olim liber de patientia teste indicuJo etiam in codice Ago- 
bardino neque incredibile mihi uidetur ex parte reuulsa superstites fuisse 
Mesnarti temporibus aliquas lacinias. 

3 ) Est ille codex, Masburensis libri a Sigismundo Gelenio usurpati 
maxirne affinis, ex quo desumpsit nouem ilia scripta, quae non inerant 
in Kbenani codicibus: de testimonio animae, de anima, de spectaculis, 
de baptismo, scorpiace, de idololatria, de pudicitia, de ieiunio aduersus 
psycliicos, de oratione. fuisse autem in hoc codice etiam alios tres libros, 
in quibus edendis codice Masburensi se usum esse testatur Sigismundus 
Gelenius de carnis resurrectione dico et de praescriptione haeretico- 
rum et de monogamia docui in dissertatione mea Quaestiones Ter- 
tullianeae critic ae (Oeniponte 1894) p. 7 9. 



Praefatio. XIII 

uariantes eorum scripturas uel inter uerba recipere uel margin! 
adscribere. qua quidem in re cum uerisimile non sit ilium ea 
qua nos solemus cura ac diligentia esse usum, 1 ) multum abest, 
ut plenam et integram habeamus codicum illorum imaginem. 
et sic tamen ex eis, quae in J5 et Bmg inueniuntur a textu 
Khenaniano diuersa, comprobatur quod supra tulimus de cor- 
poris Cluniacensis recensione iudicium, mendorum scilicet 
magnam partem non incuriae librariorum sed correctorum curis 
adscribendam esse. quoties autem uerborum iacturam uel sin- 
gulorum uel plurium passa sit recentior memoria inde cogno- 
scas, quod in solo libro de patientia sexies in B comparent quae 
in reliquis codicibus prorsus interierunt, in his magnum illud 
in capite tertio decirno lemma, quod ab interitu uindicasse 
non paruum est meritum editionis Mesnartianae. haec autem 
uerborum amissio cum eodem modo etiam in libro de carnis 
resurrections passim occurrat, quid de reliquorum librorum 
integritate iudicandum sit, simul absolutum est. Sigismun- 
dum uero Gelenium, qui ipse quoque in edendo libro de 
carnis resurrectione adhibuisse se testatur codicem suum Mas- 
burensem, Mesnartiani libri maxime affinem si non eundem. 
dignum non esse cui fidem habeamus, indicanti scilicet nus- 
quam quid codici quid ingenio suo debeat, et alibi docuimus 2 ) 
et in ipsa huius libri recensione satis superque inuenimus 
comprobatum. uenditasse enim ilium ingenii sui inuenta pro 
codicis lectionibus non fugiet eum qui comparauerit ubique 
B cum Gelenio. multo difficilius mihi uidetur de eo codice 



*) Mala fide eum rettulisse de eis quae in codicibus suis inuenerat non 
habeo quod suspicer. imrao laudandus mihi uidetur, quod ea quae apud 
Ehenanum omnino uidebat deesse uncinis appositis notauit, sicut et in 
libro de pudicitia quae in codice suo euanuerant spatiis uacuis relictis 
diligenter et accurate indicauit. id solum ei uitio uerti potest, quod plus 
aequo fidem habuisse uidetur Khenani auctoritati, non suo codici super- 
struens nouam editionem sed illius curis. certe segregandus est ut a 
persona loannis Gangnei ita et a iudicio, quod de hoc uiro docto tulit 
CarolusSchenkl (Poetae Christiani minor es uol. 1 337 sqq. et 437 sqq.). 

2 ) cf. Quaest. Tert. p. 8. 



XIHI Praefatio. 

iudicium ferre, ex quo ad eundem ilium librum de carnis 
resurrections adnotasse se dicit uarias lectiones lacobus Pa- 
melius, loannis Clementis Angli dico librum ((7). quern 
codicem etsi baud parui momenti esse concedo in recensendis 
duobus illis scriptis, quae nusquam nisi apud Mesnartium et 
Gelenium comparent, de pudicitia dico et de ieiunio ad- 
uersus psychicos - - cum baud pauca illic seruauerit quae in 
IB et Gel interciderunt, pro reliquis scriptis in deterioris notae 
subsidiis numerandum esse iudico. minime autem sequi eum 
uolui in libro de carnis resurrectione. nam etsi et bic non 
desunt loci, ubi ilium probare reliquos reprobare par sit, 
dubitari nequit, quin et coniecturis et interpolationibus sit 
deprauatus, imprimis ubi scripturae loci afferuntur. 

Haec quoniam disputauimus, ut quale indicium feramus 
pateat de tota ilia memoria, quam debemus coenobio Clunia- 
censi, iam de ipsis manuscriptis et superstitibus et deperditis 
quae in hoc uolumine adhibendo scienda sunt paucis adum- 
brabimus, 

Primum sine dubio inter critica huius uoluminis subsidia 
obtinet locum codex Montepessulanus 54 (Jf), quern etsi 
non ipse contuli tamen meis oculis inspicere non neglexi. est 
liber formae oblongae patens in altitudinem centlmetra tri- 
ginta sex, in latitudinem undetriginta, membranaceus, saeculi 
XI ut mihi uidetur ineuntis, ducenta quinquaginta quatuor 
continens folia 1 ) et exaratus in binis columnis, quarum sin- 
gulae undetriginta habent uersus. est elegantissime scriptus et 
eadem ubique cura et diligentia, ut omnium quos ego uidi 
codicum Tertulliani longe sit nitidissimus. in primo folio uerso 
ab eadem manu, quae codicem ipsum exarauit, praepositus est 
hie titulus: ISTI LIBRI IN HOC CODICE CONTINENTVR: 
DE PACIENTIA LIB I DE CARNE XPI LIB I DE CARNIS 
RESVRRECTIONE LIB I ADVERSVS PRAXEAM LIB I 

*) A manu recent! columnis praepositi sunt numeri. errat autem qui 
id fecit 1116 dinumerans colamaas, cum in numerando a columna 899 
non ad 900 transeat, sed ad 1000. 



Praefatio. XV 

ADVERSVS VALENTINIANOS LIB I ADVERSVS MAR- 
CIONE LIB. V, turn ab alia manu recentiore additum est: Post 
sex supcriorcs adpositus est elegantissimus liber Apologeticus de 
ignorantia del in Cliristo iesu qui perhibetur. usque in finem 
libri quinti aducrsus Mardonem ab eadem manu exaratus est; 
qui postea ab alia manu additus est liber Apologeticus meo 
quidem iudicio a saeculi duodecimi manu scriptus est. prioris 
partis librarius quae in describendo peccauerat non ita raro 
secundum exemplar suum correxit (m. 1), plerumque supra 
uersum adnotansueriorem scripturam, interdum etiam in margine 
uel in spatio inter duas columnas relicto. praeter hanc ipsius 
librarii manum etiam alia hie illic comparet (m. 2) non multo re- 
centior, quae et supra uersum emendauit errata manus prioris et 
(multo saepius) in margine addidit quae inter uerba desidera- 
bantur. has autem lacunas iam in archetypo codicis M fuisse 
inde apparet, quod eaedem etiam in Paterniacensi reperiuntur 
codice. sumpsit igitur haec corrector ille ex alio codice, siue 
ex Hirsaugiensibus libris siue ex libro illorum affini, cum nus- 
quam additum uideamus quod non compareat in codice Flo 
rentine F et editione Rhenani. comparent denique in margine 
Montepessulani uel inter uerba signa quaedam (v siue //) a 
manu recentissima eis locis apposita, qui aut aliquanto obscu- 
riores sunt aut sine dubio corrupt!, quae adnotare consulto 
neglexi. *) prouenit autem hie codex, ut supra diximus, ex 
coenobio Trecensi. 

Codicis Montepessulani maxime affinis est Paterniacensis 
439 (P), membranaceus et ipse quoque saeculi XI, sed exeuntis 
ut uidetur, qui hodie cum libris Beati Rhenani in bibliotheca 
Seletstadiensi asseruatur. est, ut Montepessulanus, oblongae 
formae in altitudinem patens centimetra duodetriginta semis, 
in latitudinem uiginti, centum quadraginta quatuor continens 
folia. 2 ) utrum ab una an a pluribus exaratus sit manibus 

J ) Adnotaui autera ubi haec manus delet quae in M per errorem bis 
ecripta sunt (m. 3). 

2 ) Praeter eos quos supra nominaui libros Tertulliani inueniuntur in 



XVI Praefatio. 

equidem dicere non audeam, cum hie illic diuersitas quaedam 
scripturae deprehendatur, quae tamen non ea est, ut non inter- 
uallis quibusdam ab eadem manu omnia scripta esse credas. 
multo neglegentius exaratus est quam Montepessulanus et a 
librario ipso multis locis correctus, plerumque secundum 
exemplar sed interdum etiam ex coniectura. l ) emendauit autem 
praeterea hunc codicein ex libris Hirsaugiensibus primus editor 
Beatus Ehenanus, supplens ex illis quae in Paterniacensi uide- 
bat omissa et uarias eorum lectiones uel supra uersus uel in 
margine adnotans. 2 ) ita instructum codicem ipsum Frobenio 
typis describendum commodauit, quam ob rem ad uerbum fere 
concordat cum illo Ehenani prima. artiore autem affinitatis 
uinculo cohaerere hunc librum cum Montepessulano quam cum 
Hirsaugiensibns, etsi ad eundem fohtem eos omnes redire 
certum est, cum ex magno eorruptelaruin numero librorum 
MP communium turn ex lacunarum earundem baud paruo 
numero satis liquet, quas in Hirsaugiensibus non fuisse et 
Rhenanus testis est et codex Florentinus F. s ) ceterum quanta 
neglegentia descriptus est Paterniacensis liber passim enim 
hiat lacunis ubi Montepessulanus est integer - - tanta etiam 
corrigendi exemplaris nee non interpolandi audacia. 4 ) corri- 

hoc codice a manu alia recentiore scripta uita S. Simeonis monachi qui 
stetit super columnam et narratio de Dareo incipiens: antiquas per 
historias dum quaererem. 

x ) Ubi id factum est, in apparatu adnotaui corr. m. 1 siue corr. libr. 
ipse; duobus uel tribus locis animaduerti aliam manum (m. 2} et ipsam 
antiquam. 

2 ) Coniecturas suas, ipsas quoque in margine notatas, ab Hirsaugien- 
sium lectionibus ita distinxit Khenanus, ut his alias illis fort, praescri- 
beret. ceterum in margine primae editionis hie illic leguntur quae in 
Paterniacensi non compareant; haec igitur inter imprimendum a Ehenano 
addita sunt. 

3 ) cf. exempli gratia p. 8, 20. 13, 21. 28, 22. 41, 10. 90, 25. 116, 2. 

4 ) Ex suo ipsius arbitrio librarian! codicis Paterniacensis exemplar 
suum correxisse multis locis persuasum habeo, ubi Paterniacensem contra 
Montepessulani et Hirsaugiensium consensum facere uideo, ut p. 2, 17. 
3, 11. 6, 12 et 19 (ubique uel supplendo uel emendando restituit uerum). 



Praefatio. XVII 

gentem autem exemplar suum librarium cum et uerum baud 
raro restituisse animaduertam, etiam eis locis, ubi in Pater- 
niacensi aliqua inueniuntur quae nee in Montepessulano nee 
in Florentine F et Rlienani prima comparent, 1 ) nescio an con- 
iectanti librario debeantur. 

De libris Hirsaugiensibus, 2 ) e quibus anno 1521 Beatus 
Khenanus ea Tertulliani opera edidit, quae in Paterniacensi 

7, 7 et 18. 10, 9 (interpolauit est). 14, 4. 35, 24. 36, 23. 50, 21 (locus 
emendatus). 59, 8 (interpolaait dicens). 61, 27. 63, 23 (consulto omisisse 
uidetur die}. 65, 11. 20. 27 (recto suppleuit ut). 67, 18. 29 (propter 
primariam corruptelam facultatem [5 rocte facultatum] fulso rescripsit 
earn is pro carnibus). 09, 4 (falso coniecit m. 1 quasi pro quia). 70, 11 
(suppleuit ex scripturae loco nouum), 70. 15 (eorum pro illorutn). 71, 3 
(remouit iniuria accusatiuum graecum). 71, 5 (bis uerum restituit). 72, 4 
(falso post quia indicatiuum restituifc pro coniunctiuo). 73, 3. 75, 5. 17 
(interpolauit hominis\ 85, 25. 86, 8 (correxit iiunc locum secundum 
similem locum 59, 14). 98, 12 (consulto correxit sed in quod, sed falso). 
102, 25. 109, 17. 110. 17 (audacter et falso pro facta\m\ rescripsit 
uiuentem). 188, 9 (interpolauit uocem parere). sufficere puto haec exempla 
ad comprobandum quod supra tuli indicium. 

x ) Velut in memorabili illo loco p. 9, 22, ubi uocabulum moras, sine 
dubio necessarium et aptum, nee in M nee in HP comparet. 

2 ) Hos et Paterniacensem librum quoin odo nactus sit enarrat in prae- 
fatione Ehenanus: Prosequelamur anno supcriori eximium ilium ciuilis 
pnidcntiae et optimarum liticrarum antistitem Vdalricum Zasium, cum 
sodalitatis litter ariae salutandae gratia Seletstadium uenisset, Colmariam 
usque, quo cum uenissemus insignem ilium bonorum studiorum fautorem 
Dn. lacobum Zimmermanum, illic Decanum, adiuimus. In cuius biblio- 
theca libris exquisitissimis instmcta, forte uetustum quendam codicem 
arripui, quern is ex Paterniaco Transiurano coenobio (Peterlingen) 
commodum attulerat. Hunc cum me uideret auidius euoluere, pro suo 
candore pcrmisit, ut mecum auferrem. Deinde cum paulo post agerem 
Argentorati intellexisscmque Thomam Eappium ad Thermas Hercinias 
quas uulgus Syluestrcs appellat projicisci uelle, rogaui liominem, ut 
Hirsaugiense coenobium quod illinc non mulium abest adiret. Is nego- 
tium id lubens suscepit. atque audi fortunam uixdum biduum 
fuerat in Therm-is, cum Bcuerendus Abbas Hirsaugiensis .... illuc quo- 
que lotum uenit. Quae res cffecit, ut facllius impetraret quod uolebat- 
Itaque Tertulliani libros secum attulit, quos ab illo paulo post Basileae 
agens accepi non minori gaudio, quam si gemmas milii misisset. 1 

X XXXVII. Tert. III. ^ 



XV1IJ Praefatio. 

non exstabant, 1 ) rectius nunc quam antea iudicare licet, quia 
Rhenani prima (E 1 ) comparata cum Florentine F ueram in 
uniuersum et integram nobis permittit restituere illorum ima- 
ginem. ubiubi enim prima Ehenani cum codice F facit Hir- 
saugiensem nos habere certum est, ubi uero F cum M(PN) 
facit contra jR 1 . Rhenani coniecturam agnoscendam esse non 
minus liquet. 2 ) ceterum qua aetate fuerint conscripta uommina 
Hirsaugiensia, quia tacet Rhenanus, scire non possumus, quam- 
quam inde, quod ille ubiubi praesto erat Paterniacensis ilium 
pro fundamento posuit, iure fortasse concludas Rhenanum hunc 
codicem antiquiorem iudicasse libris Hirsaugiensibus et ob earn 
rem fide digniorem. quantum autem deperditis libris in uerbis 
auctoris constituendis adiudicandum sit auctoritatis et quo 
uinculo coniuncti fuerint cum Montepessulano et Paterniacensi, 
firmioribus iam positis fundamentis dici posse existimo. ac 
primum quidem id hac nostra recensione palam factum est 
rion tantum intercedere inter Hirsaugienses et reliquos, quan 
tum intercedere uidebatur quamdiu non satis distinctae erant 
editiones Rhenanianae; rnaiorem enim numerum discrepanti- 
arum, quae in tertia Rhenani reperiuntur, non Hirsaugiensibus 
sed coniectanti Rhenano deberi iam potest cognosci. ueriorem 
tamen archetypi imaginem praebere codicem Montepessulanum 
quam Hirsaugienses uix fugiet quemquam, qui locos discre- 
pantes perlustrauerit. sicut enim in immutandis quorundam 

*) Sunt hi libri: de corona militis, ad martyr as, de paenitentia, de 
uirginibus uelandis, de habit u muliebri, ad uxorem, de persecutione, ad 
Scapulam, de exhortatione castitatis t de monogamia, de pallio, aduersus 
Marcionem. 

2 ) Arti emendandi multo etiam magis studuit Rhenanus in editione 
secunda a. 1528 emissa, in qua adornanda nulla adhibuit noua codicum 
subsidia, maxime autem in tertia, quae prodiit a. 1539 (E 3 ), non solum 
Gorziensis libri quam interea acceperat collatione sed etiam ipsius con- 
iecturis permultis locis emendata. propterea, cum eas quas postmodum 
probauit medelas etiam in tertiam receperit, secundae editionis rationem 
nullam censuimus habendam, eo accuratius autem distinximus inter pri- 
mam et tertiam, ut tandem aliquando cognosci possit, quid codicibus 
quid ingenio suo debeat Rhenanus. 



Praefatio. XVIIII 

uocabulorum forinis, quae grammaticorum regulis obstrepere 
uidebantur, satis audacem fuisse Hirsaugiensiuin librarium iam 
prius animaduertimus, 1 ) ita et ab interpolationibus quamuis 
paruulis non prorsus eura abstinuisse concedendum est. 2 ) tamen 
multum abest, ut Hirsaugiensibus possimus care re. baud paucis 
enim locis - - etsi in ipsis quoque saepius interciderunt sin- 
gula uocabula 3 ) - - ex illis suppler! possunt quae in Monte" 
pessulano et Paterniacensi omnino desiderantur; 4 ) quin immo 
non desunt loci, ubi Hirsaugienses integros, Montepessulanum 
ceterosque interpolates esse iudicandum sit, ut loco memora- 
bili p. 303, 15 (cf. etiam p. 46, 6). quae cum ita sint, id 
certum est Hirsaugienses non esse descriptos ex eodem exem 
plar! ex quo Montepessulanum et Paterniacensem; ad eundem 
tamen fontem omnes tres redire cum absolutum sit, super- 
est, ut Montepessulanum et Paterniacensem propter lacunas 
communes secundo gradu distare censeamus ab archetype Clu- 
niacensi, de Hirsaugiensibus autem, utrurn ex ipso archetype 
an ex apographo eius fluxerint, in suspense reliriquamus 
iudicium. ceterum de liac re certius iudicare liceret. nisi libri 
Hirsaugienses, a Ehenano cum Paterniacensi in prela Frobeniana 
commissi, prorsus interiissent; tune enim cognosci posset, 
quantum mutauerit in illis manus correctoris, cuius mention em 
facit Khenanus in margine editionis suae (cf. Imius uoluminis 

l ) cf. Krit. Vorarl). p. 10. ad quae exempla adiungo haec ex libris 
aduersus Marcionem collecta: agnoscere pro adcognoscere (464, 8 saepius), 
multiplicatis pro multificatis (ibidem), pepercit pro parsit (496, 27), nent 
pro neunt (519, 20), suffodi pro suffodiri (521, 16). 

-) cf. in libris adu. Marcionem 304, 18 (sit). 324, 27 (est). 409, 26 
(est). 421, 12 (est}. 464, 21 (dei alterius). 521, 22 (ut). 554, 17 (inquit,. 
584, 1 (e-rit}. 

3 ) In libris aduersus Marcionem hoc quadragies fere factum est, cum 
duobus tantum locis (481, 14. 496, 20) tota membra intercideiint. 

4 ) In libris aduersus Marcionem sex locis tota membra omittit Monte- 
pessulanus (296, 22. 350, 20. 374, 6. 453, 22. 549, 12. 567, 7), cum 
singula uerba in eo aliquanto rarius (uicies fere) omissa uideamus, quani 
in Hirsaugiensibus. 

b* 



XX Praefatio. 

p. 3, 2). fieri enim potest, ut et uariarum lectionum et inter- 
polationum magna pars non codici sed corrector! illi debeatur. 

Nunc paucis etiam de quinti decimi saeculi libris manu- 
scriptis, de Florentinis F et N et de eo codice, quern in 
adornanda tertia editione in usum uocauit Beatus Ehenanus, 
Gorziensem dico hodie deperditum, de quibus omnibus latius 
disputaui KritiscJie Vomrbeiten p. 4 13. 

Asseruatur codex Florentinus F (Conuenti soppressi VI, 
10) in bibliotheca Magliabechiana. est chartaceus (38 X 30), 
in duabus partibus exaratus, e quibus priorem secundum sub- 
scriptionem descripsit anno 1426 in coenobio Pforzhinensi 
frater Johannes de Lautenbach, posteriorem ibidem eodemque 
anno 1 ) frater Thomas de Lypha. fiuxisse hunc codicem ex 
apographo Hirsaugiensium olim in coenobio Pforzhinensi asser- 
uato nunc deperdito satis certis rationibus probasse mihi 
uideor. 2 ) neglegentissime autem exaratum fuisse illud apogra- 
phum ex ingenti et lacuriarum et mendorum 3 ) numero cogno- 
scitur, quibus caruisse Hirsaugienses ex prima Khenani editione 
scimus. quamuis autem malae sit notae, tamen non omnino 
contemnendum est eius auxilium. ubicumque enim pro funda- 
mento posuit Ehenanus Paterniacensem in usum tantum ad- 
hibitis Hirsaugiensibus, cum nee accurate nee plene excussisse 
cognoscatur quos prae Paterniacensi neglexit codices, quantum 
nos adiuuet Florentinus .Fin restituendis libris deperditis facile 
intellegitur, nee semel inde suum redditum esse puto Tertul- 
liano. in eis autem libris, quos ex solis Hirsaugiensibus edidit 
Khenanus, sicut in hoc uolumine libros aduersus Marcionem, 
cum non adnotauerit ubique, ubi codices ubi iudicium suum 

*) cf. Die Tertullian-Uberlieferung in Italien p. 13. 

2 ) Kritische Vorarbeiten p. 67. 

3 ) Quam feci huius codicis collationem plenam et integram non ex 
press! nisi ad librum de patientia, ut qualis eius sit condicio inde possit 
cognosci; ceterum, ne inutili et raolesta abundantia oneraretur apparatus 
criticus, in notandis uariis eius lectionibus parcior quara profusior esse 
malui, imprimis in quarto et quinto aduersus Marcionem libro, ubi et 
lacunas adnotare desii. 



Praefatio. XXI 

sit secutus, id nobis praestat auxilii codex jP, ut iam liquido 
discernere liceat coniecturas Rhenani ab eis, quae debuit codi- 
cibus. 

In eadem autem bibliotheca Magliabechiana asseruatur etiam 
alter codex Florentinus N (Conuenti soppressi VI, 9), ipse 
quoque chartaceus (39 X 32) et a duabus manibus in duabus 
partibus 1 ) exaratus. atque priorem quidem hums codicis par- 
tem ex ipso Montepessulano descriptam esse, quippe in qua 
non solum prima sed et secunda Montepessulani manus cor- 
rectrix compareret, cum prius pro explorato iam habuerim, 
hodie eadem fiducia non audeam asserere. potest enim hie 
Florentinus etiam Gorziensis libri esse apographum hodie deper- 
diti, cuius collationibus in tertia sua usus est Beatus Rhena- 
nus. 2 ) sciri enim nequit, -- quamquam tacet de hac re Rhe- 
nanus - - num manus correctorum Montepessulani etiam in 
illo codice comparuerint, ut et hinc fluere potuerint in Floren- 
tinum. utut autem iudicandum est de horum codicum inter 
se affinitate, quin ad Montepessulanum redeant non potest 
dubitari, quam ob rem pro eis Tertulliani libris, quos et ille 
continet, prorsus sunt neglegendi. 8 ) suboritur autem hoc loco 
quaestio, unde acceperint hi codices 4 ) ea Tertulliani scripta, 
quae in Montepessulano non continentur. ac primum quidem 

*) Dirimuntur hae partes, quarum utriusque in fine subscriptio com- 
paret nulla, duobus foliis uacuis relictis. 

2 ) Dicit in praefatione hanc collationem diligentia et dexteritate 
Huberti Custinei uiri cum pietate turn eruditione excellentis adiuuante 
Dominico Florentine sodali peractam esse euro, clarissimi luris consulti 
D. Claudii Cantiunculae Ferdinandi Caesaris a consilioC uarias autem 
huius collatioi .A lectiones exscripsit Khenanus in adnotationibus suis 
singulis libris praefixis. 

3 ) Attameti ad librum de patientia notaui omnes codicis N lectiones 
uarias, ut qualis sit possit cognosci. animaduertendum autem est satis 
audacter et non sine magna corrigendi temeritate depingere librarium 
exemplar suum, quippe qui nee a coniecturis nee ab immutationibus et 
interpolationibus abhorreat. 

4 ) Totum corpus in Gorziensi exstitisse ex Rhenani adnotationibus 
liquet. 



XXII P r a e f a t i o. 

in eis opusculis, quae in Paterniacensi exstant, in Montepes- 
sulano non comparent, codices NG in uniuersum contra Hirs- 
augienses cum Paterniacensi facere uidemus, ex quo tamen 
in his partibus eos fluxisse ne credamus lacunae impediunt 
solius Paterniacensis propriae. eandem autem rationem inter- 
cedere inter GN et Birsaugienses in eis scriptis, quae ex soils 
Hirsaugiensibus edidit Khenanus, uoluminis quarti apparatus 
criticus docebit. absolutum igitur cum sit nee ex Hirsaugien 
sibus nee ex Paterniacensi ilia scripta desumpta esse, ueri- 
simillimum mihi uidetur, quod iam antea suspicatus eram, 1 ) 
habuisse olim Montepessulanum etiam alterum uolumen reliqua 
continens corporis Cluniacensis opuscula nunc deperditum et 
superesse huius uoluminis memoriam, quamquam deprauatam 
nee integram, in solo hodie codice Florentino N (et in colla- 
tionibus Gorziensis), unde apparet, quanti nobis futurus sit in 
quarti uoluminis libris recensendis hie quern nemo usque adhue 
exeussit liber manuscriptus. 

Haec de codicum fundamentis, quibus nititur huius uoluminis 
recensio. infirma ea esse et fallacia cum post primum omnes 
deinceps cognouissent editores, pro sui quisque ingenii faculta- 
tibus ernendando auctori nauauerunt operam, e quibus quid 
quisque praestiterit nunc paticis erit adumbrandum. palma sine 
dubio adiudicanda est Beati Rhenani admirabili ingenio, 
qui postquam anno 1521 primam editionem emisit prae tem- 
poris angustiis, ut ipse profitetur, plus aequo maturatam, per 
uiginti fere annos et interpretando et emendando auctori tarn 
strenuam tamque indefessam adhibuit industriam, ut in sequen- 
tibus duabus editionibus annis 1528 et 1539 emissis et 
emendatlor semper et adnotationibus plenior prodiret Tertulli- 
anus. cui quantum profuerit singulare eius ingenii acumen ac 
iudicii sobrietas prima quaeque huius uoluminis pagina melius 
docebit quam uerbosissima nostra laudatio. quain feliciter autem 
exerceat emendandi artem, testes aunt imprimis libri acluersus 
Hermogenem et aduersus Valentmianos, quos ex codicibus 

!) Kritische Vorarbeiten p. 13. 



Praefatio. XXIII 

tanta corruptelarum multitudine deprauatis ita edere, ut non 
modo possint legi sed ut et emendationum maior pars ab 
omnibus qui sequebantur editoribus sit probata, baud mediocris 
sane critici ingenii est testimonium. et mutasse quidem ilium 
baud raro uerba auctions, ubi nos ex melius iam perspecto 
sermone Tertullianeo mutandi necessitatem agnoscere non 
possumus, id ei crimini uertere obtrectatoris magis quam 
iusti iudicis esse putauerim. magis sane in ea re mibi uitu- 
perandus uidetur Rhenanus, quod permultis locis, ubi praeter 
codicum auctoritatem quid ausus est mutare, in adnotationibus 
singulis libris praefixis id commemorare neglexit. inde enim 
posteriores omnes neque enim Eigaltium hie excipio neque 
Oehlerum - - in eum inciderunt errorem, ut Ehenani coniec- 
turas pro codicum memoria acciperent et mendis male a Rhe- 
nano emendatis suam superstruerent emendationem. nam inde 
a Martino Mesnart omnes pro fundamento posuerunt tertiam 
Rhenani, prima eius aut omnino neglecta ant non ea qua opus 
erat diligentia inspecta, Mesnartius quidem et Geienius 
ita, ut ubicumque noua codicum subsidia adbibere non poterant, 
tertiam Rhenani repetere satis habuerint nulla adhibita sua 
cura. ac Mesnartio quidem id certe laudi dandum est, quod 
quaecumque debuit codicibus a se primum in auxilium uocatis 
uncinis includenda curauit et ubi contra Rhenani auctoritatem 
suos codices sequi ausus non est, uarias eorum lectiones in 
margine adnotauit. sed cum in his libris edendis hie illic etiam 
suas coniecturas uel margin! adscripsisse uel inter uerba rece- 
pisse eum satis compertum sit, 1 ) baud facile incumbit editor! 
negotium, ut ubi id factum sit ubi non, ex singulorum locorum 
ratione cognoscat. Mesnartianae editioni suam superstruxit 
Sigismundus Gelenius, qui etsi baud paucos Tertulliani 
locos splendidissimis emendauit medelis, ineo quidem iudicio 
plus obfuit Tertulliano quam profuit. neglecta enim ea, quam 

*) Saepissime id factum esse in eis librie, quos primus edidit Mes 
nartius ex suo codice uetustissimo recte animaduerterunt Klussmannus 
et Reifferacheidius. 



XXIIII Praefatio. 

adhibentem animaduertimus Mesnartium in notandis codiciun 
lectionibus cura nusquam omnino significauit, quid ex codicis 
sui fide quid ex coniectura nouauerit, quod equidem magis 
consulto ab eo factum quam incuria oinissum crediderim, sci 
licet ut eo maiorem strueret coniecturis suis fidem. ea certe 
est uariarum lectionum quae apud ilium in libro de carnis 
resurrectione inueniuntur condicio, ut prae manu scriptorum 
testium fide omnes fere contemnendas duxerim et in emen- 
dando ubique a Mesnartio reliquisque procedere maluerim 
quam a Gelenio, qui quantum ingenio suo in immutandis sine 
causa auctorum uerbis indulserit aliunde quoque notum est, 
sicut ex Arnobio et Ammiano Marcellino. ceterum apud poste- 
riores propter ipsam ijlam artem tacendi usque adeo inuenit 
fidem, ut neglecto Mesnartio et Rhenano ubique fere ilium 
secuti sint, nisi quod aliquot locis de fide eius dubitauerunt 
Oehlerus et saepius etiam Eeifferscheidius in primo huius 
editionis uolumine, quern tamen plus aequo illi confisum esse 
alibi docuimus. 1 ) quod quidem seuerum de Gelenio indicium 
cum comprobari nequeat nisi ex singulorum locorum castiga- 
tione. hie proferre tantum mini liceat, comprobatione eius 
relicta epilegornenis aliquando edendis. 

Quae post Gelenii curas anno 1562 prodiit noua Tertulliani 
editio a lacobo Pamelio instructa saepiusque exinde repetita, 
etsi non tarn emendando quam interpretando Tertulliano inser- 
uiuit Ehenani adnotationibus indicibusque et correctis et auctis, 
non tamen nullis instructa erat nouis codicum subsidiis. 
praeter enim ilium, quern supra nominaui codicem loannis 
dementis Angli, qui qualis fuerit notae iam diximus, Vati- 
canos quosdam codices 2 ) in usum se uocasse testatur, quos 



*) Quaest. Tert. criticae in eis quas scripsi ad libros de baptismo, de 
pudicitia, de ieiunio aduersus psychicos animaduersionibus. 

2 ) Vnura adhibuit ad libros aduersus ludaeos, de praescriptione hae- 
reticorum, aduersus omnes haereses, aduersus Hermogenem, duos ad 
libros V aduersus Marcionem, tres ad reliquos omnes corporis Tertul- 
lianei libros. 



P r a e f a t i o. XXV 

tamen certius indicare neglexit. ex his fuisse unum codicem 
N, qui nunc Florentiae asseruatur, uel apographum eius, etsi 
hodie iam non inuenitur in bibliotheca Vaticana, satis liquet 
ex uariis lectionibus inde repetitis, quae ubique fere cum illo 
codice faciunt. *) reliqui omnes ex eorum numero erant, qui 
adhuc in Vaticana reperiuntur, descripti a me in commentariolo 
supra nominato 2 ) et ad unum omnes reducti ad codicem Flo- 
rentinum F siue ad apographum eius manu Nicolai de Nicolis 
exaratum. qui libri quod unde prodiissent et quanti essent 
aestimandi iudicare nullo pacto potuit Pamelius, sine ratione 
eum et iudicio illis usum esse nemini erit mirum. passim 
igitur, prout libuit iudicio eius, nouiciorum librorum quam 
fallacissimis subsidiis subuenire ausus est Tertulliano, qui 
quantam illinc labem traxerit uix potest dici. nam etsi ex 
codice ^(siue eius apographo) suum interdum reddidit auctori, 
tamen et in hoc codice adhibendo tantopere inter Khenani et 
codicis sui auctoritatem nutat iudicio, ut libidinem suam magis 
quam rationem uideatur sequi. ubi uero praeter omnem codi- 
cum auctoritatem mutare quid audet, nescio ntrum saepius 
in eis 1 quae bene se habent iniuria offenderit an falsis coniec- 
turis tentauerit quae corrupta esse recte senserat. certe non 
ita multis locis coniecturam Pamelianam inter uerba recipere 
potuimus, eo saepius autem remouendae erant quas ex parte 
probauerant posteriores interpolationes eius, siue ex deteriorum 
codicum auctoritate siue ex ipsius coniectura uerbis auctoris 
intextae. imprimis enim sacrae scripturae locos, sicubi dissentire 
Uidebat a Vulgata quam dicimus receiisione. secundum illam uel 

*) Quod uti patefiat, etsi, ubicumque Montepessulanum habemus, 
prorsus nullum codicis N esse usum demonstrauimus adnotare Pamelii 
cum illo libro contra reliquos consensum non superfluum duxi, id quod 
propterea etiain factum scito, ut quantum Montepessulani propago a 
parente iam abstiterit melius cognoscatur. ceterum ubi ex hoc codice 
Pamelius uerum restituit, nihil significaui, ubique earn rationem secutus, 
ut ubi superstites sunt ipsi libri manuscript!, quid ex eis desumpserint 
priores editores non cornmemorarem. 

2 ) cf. Die Tertullian-Uberlieferung in Italien p. 25 et 1819. 



XXVI Praefatio. 

immutare interdum uel supplere sui iuris esse putabat similique 
licentia in receiisendo libro tertio aduersus Marcioneni usus est 
libro aduersus ludaeos, ex quo interpolasse magis illud opusculum 
quam emendasse eum non satis a posterioribus cognitum esse 
putauerim. sic Pamelianae editionis quantum ad uerba auctoris 
constituenda perexiguus esset usus, nisi instructa esset Latini 
Latinii, Ludouici Carrionis, loannis Harrisii emendationibus 
et coniecturis, in quibus imprimis laudandus est Latinius, qui 
baud uno loco uerborum corruptelis necessarian! et aptam 
medelam adhibuit. 

Eaiidem hanc Pamelianam recensionem repraesentat sequens 
editio a Francisco lunio adornata et Franeckerae anno 1597 
in lucem emissa, cui adiectae sunt editoris in singulos libros 
animaduersiones et in calce libri, postquam totum iam opus 
absolutum erat, codicis Fuldensis ad libros Apokyeticum et 
aduersus ludaeos scripturae discrepantes. l ) atque utinam placuis- 
set huic uiro docto,, neglecta Pameliana ad antiquiorum testium 
redire fidem nouamque inde instruere Tertulliani operum recen 
sionem! inter ueteres enim editores uix unus est, qui iudicii 
acumine et eruditione ei par sit, qui tarn diligenter obserua- 
uerit Tertullianei stili proprietatem, nemo, inde ad eraendan- 
durn optime instructus in adnotationibus suis thesaurum con- 
gessit et obseruationum et emendationum et coniectaneorum, 
quem et huic nostrae recension! magno usui fuisse grato aiiimo 
confitemur. est enim in illo ueri inueniendi naturalis quaedam 
uis et tarn strenue tamque nauiter intellegendis auctoris sub- 
tilitatibus dat operam, ut etiam in erroribus eius semper fere 
ueri aliquid inueniri possit. id eo expressius duxi profitendum, 
quo magis ill! obtrectantem animaduerto nouissimum editorem 
Franciscum Oehlerum. 2 ) neque enim lunius mihi hie uitupe- 
randus uidetur sed Oehlerus, qui non raro quae palmar! con- 



J ) De Fuldensi libro plenius disputabitur in secundi uolurainis pro- 
legomenis. 

2 j cf. Oehleri praefationem p. XVIII. 



Praefatio. XXVJI 

iectura restituerat ille aut praeter codicum quani putabat fidem 
spreuit aut insulsis suis inuentiunculis remouit. 

Quae autem desiderabatur noua Tertulliani operum recensio 
hand ita multo post instituta est a Nicolao Kigaltio. is 
enim quern Mesnartius hie illic tantum in usum uocauerat 
codicem Agobardinum primus integrum excussit et praeterea 
recentioris memoriae optimum testem. Montepessulanum, in 
eis libris quos ille continet pro fundamento posuit editionis 
suae, Lutetiae anno 1634 impressae, quae quin post Khenani 
et Mesnartii curas plurimum contulerit ad ueram Tertulliani 
imaginem recuperandam non potest dubitari. nam milies fere, 
ut dicit editor, ex codicibus illis sua arripuit Tertullianus. 
maxime uidelicet ex Agobardino. attamen non ita usum esse 
Kigaltium nouis suis subsidiis, ut et debuit et potuit. ex: 
codicibus accuratius excussis melius liodie perspici potest, 
quam antea. ut enim taceam de Agobardino, in quo excutiendo 
utpote lectu difficillimo crebro eum errauisse constat, etiam 
in eis libris, in quibus Montepessulani auxilio utebatur, multum 
abest, ut codicem sumn qua opus erat fide sequatur ducem. 
hoc eo factum est, quod et ille, uti priores, Khenani coniec- 
turas - - seductus scilicet editoris in notis silentio - - pro 
codicum memoria accepit, in eundem errorem inductus de 
Khenano, in quern de Fuluio Ursino, 1 ) cuius emendationes 
margini editionis Pamelianae adscriptas et inde in librum 
archiepiscopi Tolosatium Car. Monchalli transscriptas uelut 
antiquae memoriae noua subsidia adhibuit sanandis uerborum 
corruptelis. sed hae quidem in re, quam primus cognouit 
Franciscus Oehlerus, excusandus magis quam inculpandus mihi 
uidetur Kigaltius, quia curae Fuluianae Francofurti ad Moenum 
anno 1612 ab loanne a Wouwer ex manuscripto bibliothecae 



*) cf. quae dicit in praefatione: Sequens aetas Fuluium Ursinum 
tulit, qui certe codices inspexerat longe meliores Rhcnanianis, contentus 
excerptas inde lectiones editionis Pamelianae- maryinibus adnotasse, sed 
ne possessoribus quidem exemplarium nominatis. 



XXVIII Praefatio. 

Vaticanae 1 ) editae, 2 ) emendationum maiorem partem ex uetere 
codice desumptam proterua fronte contendunt. quod quamquam 
cum Oehlero pro mendacio puto accipiendum, tain en non tan- 
turn quantum ille detrain uelim Ursini splendido ingenio, in 
emendando tarn felici, ut praeter Ehenanum et lunium neminem 
tarn saepe ex coniectura uerum inuenisse existimem quam 
Fuluium Ursinum. Usus est autem Kigaltius praeter eos 
quos supra nominaui codices etiam excerptis ex aliis quibus- 
dam codicibus scripturis, quorum notitiam hodie habemus 
nullam, margini editionis Ehenanianae ut uidetur adscriptis,, 
in quibus nominandus est codex Diuionensis, qui tamen, quan 
tum ex parcissima eius memoria licet iudicare, malae fuit 
notae, ut recte iudicauit Oehlerus. de emendatore autem Kigaltio 
si iam ferendum est iudicium, id ei imprimis laudi uelim uerti, 
quod editorum omnium primus, ne dicam solus, perspexit 
recentioris memoriae codices omnes ad unum correctorummanus 
passos esse. 3 ) qua cognitione instructus interpolatorurn inepta 
commenta hie illic delere ausus est, in quibus ante eum nemo 
offenderat, sicut et in supplendis eis, quae incuria librariorum 
intercidisse putabat, prioribus aliquanto est audacior. in coniec- 
tando parcus est sed adeo felix, ut coniecturarum eius maiorem 
partem inter uerba recipiendam duxerimus. 

Praetermissis quas sequens aetas tulit editiones, Semle- 
rianam dico Halis annis 1769 1776 impressam et Migni- 
anam (Patres latini uol. I et II), quippe quae tantum non in 
omnibus exprimant editionem Kigaltianam, 4 ) ad nouissimam 

*) Adseruari adhuc in Vaticana manuscriptum illud uidi, comparare 
cum Wouweri editions prae temporis angustiis non potui. 

2 ) Sub titulo: Ad Q. Sept. Florentis Tertulliani opera emendationes 
epidicticae. loannes a Wouwer Francofurti ad Moenum. Impendio 
Eulandiorum. Typis Eichterianis MDCXII. 

3 ) cf. quae dicit in praefatione: Quod si ueterum librorum (saeculi 
scilicet undecimi codices) appettes fidem, etiam ueterum librorum fide 

falsissimae lectiones adseruntur. nam sunt et libri ueteres deprauatissime 
correcti, neque ulla sj)es reducendae unquam ueritatis, nisi tarn ueteres 
nanciscamur, ut sint omnium correctorum antiquitate uetustiores. 

4 ) Non omnino eas a me neglectas esse docebit apparatus criticus. 



Praefatio. XXVIIII 

iam accedamus Tertulliani operum editionem recensendam a 
Francisco Oehlero annis 1853 1854 Lipsiae eniissam 
tripertitam et apparatu critico et commentario perpettio in- 
structam et dehinc editione minore repetitam. cuius editionis 
cum uideam quot iudices tot fere exstitisse uituperatores 
eosque seueros, x ) ego quidem defensoris malim suscipere partes 
quam uituperatorum augere numerum. multi enim procul 
dubio sudoris est opus, quippe in quo id quod ante 

Oehlerum susceperat nemo - - mirabili diligentia et fide pro 
rei difficultatibus satis probabili congestae sint omnium fere 
quae antecesserant editionum uariantes scripturae et quidquid 
uel in interpretando uel in emendando praestiterant singuli, 
adiectis praeterea et ipsius continua interpretation e 2 ) et testi- 
moniorum nominum rerum indicibus. 3 ) curis his Oehlerianis, 
non contemnendis profecto et ne hodie quidem omnino obso- 
letis, quanto minus uelim obtrectari, tanto exertius in ea re 
accusatoribus Oehleri adstipulandum putauerim, quod philo- 
logorum desideriis nusquam fere satisfacit illius editio. an 
quern putas usum editionis criticae, quae criticae artis funda- 
mento, librorum manuscriptorum recensione, omnino careat? 
si enim omittimus codicem Agobardinum, cuius duas attulit 
collationes a Stephano Baluzio et Hildebrando elaborataSj 
eorum codicum, quibus nituntur quas adhibuit ueteres edi- 
tiones, non modo suis oculis inspexerat nullum sed ne ab aliis 
quidem collationes eorum curauerat instruendas. 4 ) destitutus 

1 ) In his imprimis nominandus est Ernestus Klussmann in Hilgen- 
feldii annalibus uol. Ill a. 1860 p. 82100; 363393 (respondit Oehle- 
rus uol. IV a. 1861 p. 20411). 

2 ) Interpretationis huius maiorem partem desumptam esse ex adnota- 
tionibus ueterum editorum ipse profitetur praef. p. XXII. 

3 ) Hi indices Rhenanianis Pamelianisque multo auctiores et emenda- 
tiores, quamquam satis multa in eis desiderantur, sine dubio curarum 
Oehlerianarum optima pars sunt. magnopere auteni dolendum est, quod 
usus eorum erratorum multitudine plus solito maiore molestissimum in 
modum impeditur. 

4 ) Satis habuit Montepessulani et Paterniacensis specimina tantum 
afferre eaque minima. 



XXX P r a e f a t i o. 

igitur omni certa et probata ratione dignoscendi, quae uera 
esset et genuina lectionis memoria. quid uirorum doctorum in- 
uentum, suspicandi magis et hariolandi quam recensendi 
suscepit negotium. quod etsi magno ei tribuendum est uitio, 
neque enira ignorabat, ubi asseruarentur codices illi - 
tamen magis in ea re mihi uituperandus uidetur, quod quern 
melius potuit consumere laborem in excutiendis perspectioris 
fidei codicibus, eum perdere maluit in deterrimae notae libris 
castigandis, Leydensi scilicet libro et Vindobonensi, qui quanti 
essent aestimandi unde iudicaret prorsus habebat nihil. imde 
enim potuit iudicari horum codicum indoles, ex Jtalis dico 
codicibus, liuius memoriae lacinias tantum liabuit collatioimm 
casque per uarios libros Tertulliani dissipatas. etsi igitur 
quod de eis ferendum esset indicium scire non potuit. non 
solum narias eorum lectiones, quarum prorsus nullus est usus, 
continue adnotauit, sed et ad uerba auctoris constituenda eas 
adhibere ausus est. atque utinam qui in interpretando Ter- 
tulliano tantum laboris consumpsit quantum ante eum fere 
nemo, ingenita saltern ac natural! quadam, sicut lunius Ursi- 
nus alii, subuenire potuisset scriptori suo recte iudicandi et ueri 
inueniendi facultate! satis enim superque reliquerant priores, 
quae clamitare quodammodo uiderentur emendatoris artem, in 
quibus imprimis eos locos numero, qui peruersa librariorum 
distinguendi ratione ita erant obscurati, ut aut nullam omnino 
aut non satis perspicuam interpretationem admitterent. atenim 
tantum abest, ut debita huic re! adhibita cura in integrum 
talia restituat. quae nullius noui codicis opera sanari poterant, 
ut ne offendere quidem plerumque in eis uideatur. emendator 
uero Oehlerus utrum risum saepius an bilem mihi moueat, 
incertus liaesito. coniecturarum enim eius. quas ipse inter 
uerba recepit, rnagnam partem talem esse iudico, ut ne dispu- 
tare quidem de eis opus esse putem, quippe ex quibus liqueat 
non satis perspexisse Oehlerum, quid dicere uoluerit Tertul- 
lianus. sed et ubi iusta ratione offendit recteque quid loci 
ratio ac sententia postulet cognoscit. celerior mihi uidetur in 
corrigendo quam in indagando uero felicior, qua re, cum boni 



Praefatio. XXXI 

nielius sit inimicum, effectum est, ut perraro ingenii Oehleriani 
inuenta uerbis inserenda censuerimus. *) quin immo, quo rarius 
ilium prodesse uideo non satis emendato auctori, eo saepius 
obesse eum deprehendo ab aliis iam in integrum restitute, 
relegatis enim saepissime in notas aliorum uerissimis emen- 
dationibus, in quibus imprimis nomino Scaligerum lunium 
Ursinum. aut librorum corruptelas aut sui ingenii commenta 
substituere audet uel minus probabilia uel aperte falsa, et 
hoc quidem omnium maxime dedecori esse puto nouissimp 
editori, utpote qui nulla magis re ostenderit se suscepti negotii 
difficnltatibus non satis esse parem. 

Superest, ut cle hac mea recensione pauca addam. qua quid 
praestiterim aliorum cum sit iudicare, ego quam in recen- 
sendo rationem sim secutus breuiter iam exponam, pollicitus 
iam hie me in epilegomenis aliquando, cum totum edendi 
auctoris negotium absolutum erit, de singulis relaturum, cui 
officio, quo magis immutata uidetur his meis curis Tertulliani 
librorum facies, eo minus uelim deesse. ac de recensionis 
huius fundamentis. ut breuibus iam colligam quae supra dis- 
serui, haec fere scienda suntlegentibus: ducem sequor.ubicumque 
praesto est, codicem Montepessulanum, recentioris memoriae 
ut antiquissimum ita et optimum testem. cum quo Paternia- 
censis codex cum ad unum redire uideatur fontem, non ipsum 
Cluniacensem archetypum sed apographum eius, huic libro 
hunc potissimum usum uindicandum puto, ut, ubi adest 
Montepessulanus, quid in communi fonte fuerit, cognoscendi 



*) Cui iudicio cum refragari ex parte uideam torai primi recensioneni 
a Reifferscheidio institutam (cf. H. Hoppe, Syntax und Stil des Ter- 
tullian p. IV not.), tacere non possum meo quidem iudicio plus aequo 
indulgere coniectanti Oehlero Reifferscheidium multumque me ab illo 
dissentire. ex ea autem re, quod in soils libris aduersus nationes ducen- 
ties quinquagies bis coniecturae Oehleri a Reifferscheidio comprobatae 
sunt, eo minus iudicium ferre licet, quia pro misera horum librorum in 
codice Agobardino condicione multo saepius hiulcis quam deprauatis 
Tertulliani uerbis hie subuenit Oeblerus, qua in re quo difficilius inue- 
nitur uerum eo facilius recipitur probabile. 



XXXJI \ Praefatio. 

nobis det copiam, ubi deest ilie, in deficientis succedat locum, 
una cum nouicio libro Florentine j\ r , qui ex Montepessulano 
deriuatus est. iuxta Montepessulanum autem eiusque cognatos 
non omnino contemnendos esse supra docuimus archetypi 
Cluniacensis alios testes, Hirsaugienses libros in Rhenani prima 
superstites et illorum nepotem Florentinum F. nam etsi ali- 
quanto suspectioris sunt fidei et in dubiis cedere debent 
meliori testi, non modo seruare liaud ita raro uidentur quae 
in altera familia prorsus interciderunt sed etiam ueriora inter- 
dum praebere aut quomodo medendum sit cormptelis indicare 
uiam. et qualis hie sit usus libri nouicii Florentini F in eis 
potissimum script-is cognoscitur, quae ex Paterniacensi quam 
ex Hirsaugiensibus mahiit edere Rhenanus. nam etsi in his 
quoque libris recensendis non omnino respuit libros illos liodie 
deperditos, magnam tarn en uariantium in illis scripturarum 
part em adnotare aut incuria neglexit aut consuito noluit, e 
quibus non ita paucas Florentini libri auxilio ab obliuione 
uindicatas emendando auctori adhibendas censuimus. -- Cete- 
rum excussis his codicibus et quam maxima fieri potuerit cura 
inter se comparatis nihil aliud praestabimus, nisi ut quid 
in Cluniacensi archetype fuerit certius agnoscamus. quod 
quamuis et necessarium sit et utile cognoscere, tamen et haec 
codicibus nostris antiquior memoria quantum distet a genuina 
auctoris scriptura et ex difficultatibus interpretationis potest 
disci passim oborientibus et ex ea quam instituimus com- 
paratione inter Agobardini et Mesnartiani codicis antiquis- 
simam et hanc reeentiorem memoriam. inde autem instructi 
duas potissimum esse causas corruptelarum, uerborum scilicet 
iacturas et correctorum interpretamenta, in constituendis auc 
toris uerbis uel maxime operam dedimus, ut inuestigatis 
interpolatorum commentis et librariorum omissionibus pristi- 
nam restitueremus uerborum faciem. qua in re cum neminem 
temeritatis incusaturum me confidam, multo sane difficilius 
adstipulaturos scio uiros doctos, ubi interpretandi difficultati 
bus coactus inuertendum duxi ordinem uerborum, quod non 
ita raro factum esse concedo, maxime in libro de patientia. 



Praefatio. XXXIII 

ac uicinorum quidem uerborum transpositionem non grauiorem 
esse medelae rationem quam eorum immutationem, quae per 
coniecturam fieri solet, si non aliunde sciremus, ex ipsa li- 
brorum nostrorum condicione possemns discere, in singulis 
fere paginis nutantis uerborum ordinis exempla praebentium. 
quod autem tota etiam membra ab eo loco, quo consensu 
librorum leguntur, mouenda alioque transferenda duxi, hoc 
cum neminem editorum adhuc ausum esse uideam, 1 ) eo dif- 
ficilius ab aliis probatum iri non sum nescius. ad ultimum 
igitur hoc criticae artis subsidium si interdum confugere non 
nolui, id non leuiter a me factum uelim scias, sed inita iterum 
iterumque ratiocinatione et cum aliis uiris doctis communi- 
cata. nouum praeterea et hoc in mea editione inuenias, 
quod in libris aduersus Marcionem primo et secundo, quos 
bis se edidisse testatur auctor in exordio libri secundi, 
duplicis huius recensionis hie illic inuenta uestigia in mar- 
gine appositis sigmate et antisigmate indicanda curaui. et 
interim cum sperem ex ipsa re liquere locos his signis notatos 
ferri non posse alium iuxta alium, quippe qui idem dicant 
uerbis uarie compositis, tarn en et haec comprobanda relinquo 
epilegomenis aliquando adiciendis. per se ipsam autem satis 
commendari putauerim quam passim institui aliam distinguendi 
rationem, duobus imprimis remediis usus, quibus subuenirem 
Tertulliano praue adhuc intellecto siue coniecturis sine neces 
sitate tentato: parentheseos significatione et aduersarii ficti 
uerborum. et uellem quidem licuisset mihi nouam plane ad- 
ornare capitum distinctionem. ea enim, quae a lacobo Pamelio 
facta est, 2 ) equidem uix excogitari posse crediderim infeliciorem, 
utpote qua separentur quae artissime inter se cohaerent et 
coniungantur quae argumento plane sunt diuerso. sed ne 



*) Solum I. van der Vliet uno loco hac emendandi ratione usum in- 
uenio, qui (Stud, eccles. p. 66) felicissima obseruatione uerba uindicanda 
erat procacitas aetatis uerecundiam debentis ex libri aduersus Marcionem 
capite 16 in capitis 14 finem transposuit (cf. p. 355, 4). 

*) In ea editione quae prodiit Parisiis anno 1583. 

XXXXVII. Tert. III. C 



XXXIIII Praefatio. 

obessem commoditati eorum, qui aliis utuntur editionibus, a 
distinctione usitata discedendum non putaui, nisi ubi unius 
eiusdemque sententiae membra - - id quod re uera alicubi 
factum est per duo capita disposita inueniebam. l ) in 
apparatu critico instruendo non acquieui codicum uariantes 
scripturas adnotare, sed usum secutus paulo iam uulgatiorero 
passim inserui et immutationum argumenta quam breuissime 
concepta et locorum difficiliorum interpretationes siue uer 
siones, id quod in auctore tain difficili non sine causa factum 
esse putauerim. 

Keputanti autem mecum, quantum differat haec quae nunc 
impressa est tertii huius uoluminis recensio ab ea, quam ante 
hos duos annos imprimendam miseram Vindobonam, auxilii 
mihi uenit in mentem, quo me adiuuit Augustus Engel- 
brecht. ut enim taceam de indefessa eius in plagulis per- 
legendis sedulitate et diligentia, ipse^quoque pro sua parte 
recensendi auctoris ita suscepit negotium, ut aduersarii quo- 
dammodo teneret partes, in unumquemque quaternionem litteris 
mecum communicans, quae probaret quae minus probaret, 
additis passim quae meis inuenisse sibi uidebatur probabiliora. 
qua re etsi duplo fere mihi augebatur labor, magno cum 
fructu eum a me adhibitum libenti gratoque animo confiteor. 
iterum enim iterumque recogitare coactus et animo uoluere 
quae immutanda censueram, multa prorsus omittenda multa 
secundum illius iudicium rescribenda duxi, nee raro accidit, 
ut denuo aggressus rem et corruptelae sedem rectius cogno- 
scerem et inde medelam inuenirem. hue si addo, quod etiam 
in testimoniis et inueniendis et recte indicandis utilissima me 
adiuuit opera, satis me habere puto, quod huius uoluminis 
alterum eum nominem editorem. Post hunc nomino 
Henricum Hoppe, cuius liber Syntax und Stil des Ter- 



l ) Sero me monitum esse doleo ab amico Monacensi, ut paragraphis 
singulorum capitum marginibus appositis inseruirem commoditati eorum, 
qui Linguae Latinae Thesauro congerendo dant operam. sed opere iam 
semiperfecto huius rei rationem habere iam non potui. 



Praefatio. XXXV 

tuttian inscriptus, qui prodiit Lipsiae anno 1903, dum iam in 
prelis erat opus, a me in auxilium uocari potuit multumque 
uel in emendando uel in interpretando auctore mihi pro- 
fuit. Haud paruum denique fructum percepi ex curis 
I. van der Vliet Harlemensis, qui in libro suo Studio, eccle- 
siastica (Lugduni Batauorum 1891) ad huius uoluminis libros 
de patientia et aduersus Mardonem coniectanea quaedam 
congessit, in quibus baud pauca tarn sagaciter et lepide 
inueni emendata, ut inter uerba ea recipere non dubitauerim. 
Prodeat igitur iam in lucem hoc uolumen, non parai sane 
laboris opus, sed pluris iucundi. quo si aliquantum profuisse 
uidebor Latinorum auctorum difficillimo et obs curis simo, is 
satis magnus mihi huius laboris erit fructus. ceterum quarn 
fallax sit emendandi ars, praesertim cum tarn infirmis funda- 
mentis nitatur, ipse re satis expertus, ab alio libens grato 
animo discam, si quid uel ad interpretandum uel ad emen- 
dandum auctorem contulerit probabilius. multa enim quin 
inemendata reliquerim, multa quin melius possint sanari, non 
dubito: id autem mihi uindico, quod ubiubi suberat interpre- 
tandi aliqua difficultas, tacendo earn dissimulare, ut interdum 
fieri solet, nolui. 

Scripsi Dusseldorpi ad Ehenum, Id. Nou. a. MDCCCCV. 

Aemilius Kroymann. 



INDEX SIGLORVM. 



M = Montepessulanus 54 saec. XI. 

P Paterniacensis 439 saec. XI. 

A T = Florentinus Magliabechianus Conu. soppr. VI, 9 saec. XV. 

F = Florentinus Magliabechianus Conu. soppr. VI, 10 saec. XV. 

B editio Martini Mesnart Parisina a. 1545 (uulgo Gangneiana). 

Bmg = margo editionis Mesnartianae. 

R ] editio princeps Beati Rhenani a. 1521 (Paterniacensi superstructa 
et Hirsaugiensibus libris .hodie deperditis). 

J?s = editio tertia Rhenani a. 1539. 

Pi l mg, E z mg = margines harum editionum. 

R = consensus barum editionum. 

G - lectiones libri Gorziensis a Rhenano in tertia editione usurpati. 

C = lectiones codicis loannis Clementis Angli a lacob.o Painelio 
usurpati. 

Gel - editio Sigismundi Gelenii a. 1550. 

Pam editio lacobi Pamelii a. 1579. 

lun editio Francisci lunii a. 1597. 

Eig - = editio Nicolai Rigaltii a. 1634. 

Seal = losephus lustus Scaliger. 

Urs = Fuluius Ursinus. 

Lat Latinus Latinius. 

Eng = Augustus Engelbrecht. 

fort. suspiciones meae dubitanter prolatae. 

f corruptelae, * siue ** siue *** lacunae signa. 

CO duplicis recensionis signa in libris I et II aduersus Marcionem de- 
prehensae. in adnotatione critica stellulae * singulas litteras erasas 
indicant. 

L j his uncinis textui interpositis includuntur eae litterae, quae in M iam 
euanuerunt; iisdem uncinis in adnotatione critica adhibitis inclu 
duntur eae litterae, quae in codicibus nostris omissae solius B 
debentur memoriae. 



INDEX LIBRORVM. 



.1. De patientia (MPNFBWR*) 1 

II. De carnis resurrectione (MPFCBR^R*} 25 

III. Aduersus Hermogenem (PNFR 1 R Z ) 126 

III!. Aduersus Valentinianos (MPF&R*) 177 

V. Aduersus omnes haereses (PNFR 1 R*) 213 

VI. Aduersus Praxean (PMFRW) 227 

VII. Aduersus Marcionem libri quinque (MFR^R 3 ) 290 



I. 

DE PATIENTIA. 

1. (jonfiteor ad dominum deurn satis ternere me, si non 
etiam impudenter, de patientia componere ausum, cui praestan- 

5 dae idoneus omnino non sim, ut homo nullius boni, quando 
oporteat demonstrationem et commendationem alicuius rei 
adortos ipsos prius in administratione eius rei deprehendi et 
constantiam comrnonendi propriae conuersatioiiis auctoritate 
dirigere, ne dicta factis deficientibus erubescant. atque utinam 

jo erubescere istud remedium ferat, uti pudor non exhibendi 
quod aliis suggestum imus exhibendi fiat magisterium, nisi 
quod bonorum quonmdam sicuti et malorum intolerabilis 
magnitude est, ut ad capienda et praestanda ea sola gratia 
diuinae inspirationis operetur. nam quod maxime bonum, id 

15 maxime penes deum, uec alius id quam qui possidet dispensat, 
ut cuique dignatur. itaque uelut solacium erit disputare super 
eo, quod frui non datur, uice languentium, qui, cum uacent 
a sanita L te, de bonisj eius tacere non norun L t. itaj miserrimus 
ego, semper ae t ger calojribus impatientiae quam n L on obtijneo 

20 patientiae sanitatem e L t suspiremj et inuocem et perorem 
neces L se est, cum recorder et in meae imbeci L llitatiSj contem- 
platione digei\o bonanij fidei ualitudinem et dominicae disci- 
plinae sanitatem non facile cuiquam, nisi patientia adsideat, 
prouenire. ita praeposi L ta dei rejbus est, ut nullum praeceptum 

15] cf. I Cor. 12, 11. 

2 INCIP DE PACIENTIA MN, INCIP DE PACIENTIA TERTVL- 
LIANI P, DE PACIENTIA DEI F 5 sim MNF, sum P uulgo 8 com- 
mendi F 10 illud F 11 suggestura imus J?, suggestu minus P, sug 
gestum minus M N. suggestum unus F 14 bonum id maxime om. P (in mg. 
add. libr. ipse) 17 uice PMN, mee F cum PMN, eum F 18 abhinc 
usque in finem huius capitis in codice M mulia, euanuerunt, quae in con- 
textu indicaui uncinis paruulis (LJ) 24 praeposita F, proposita PMN 

XXXXVII. Tert. III. 1 



2 Quinti Septimi Florentis Tertulliani, 

L obirej quis, nullum opus domino complacitum perpetrare 
extrane L us a patijentia possit. bonum ei L us etiamj qui caeca 
uiuunt summae u L irtutisj appellatione honorant. philosophi 
quidem, qui alicu L ius sapijentiae animalis deputantu L r, taiijtum 
illi subsignant, ut, cum L interj sese uariis sectarum libid L i- 5 
nibusj et sententiarum aemulatio L nibuSj discordent, solius ta L men 
pajtientiae in commune me L mores huicj uni studiorum suorum 
com L miserintj pacem. in earn conspirant, in L eam foedejrantur, 
in illam adfectatio L ne uirjtutis unanimiter student; L omnem sapien- 
tiaej ostentation em de pati L entia praefjerunt. grande testi L moniumj 10 
eius est, cum etiam uanas saeculi L disciplinjas ad laudem 
et gloriam L promouet., aut numquid poti L us inhijria, cum 
diuina res in saecu L laribjUS artibus uolutatur? L sed uide/int 
illi, quos mox sapitentiae sujae cum saeculo destructae ac 
L dedecOjratae pudebit. is 

2. Nobis ex L ercendaej patientiae auctoritajtem nonj adfectatio 
humana cani L nae aeqUjanimitatis stupore for L mata,j sed uiuae 
ac caelestis dis L ciplinaej diuina dispositio dele L gat, dejum 
ipsum ostendens patien L tiae exejmplum iam primum, qui 
L florem ljucis huius super iustos et in L iustos ajequaliter spargit, 20 
qui tem L porum_, officia, elementorum seruitia, itotius, geniturae 
tributa dignis isimul, et indignis patiatur occur L rere.j sustinens 

14] cf. Es. 29, J4 (I Cor. 1, 19). 20] cf. Matth. 5, 45. 
1 obire FR, obicere NP (corr. ob in eff m. 2) 2 a patientia 7 . 
patientia FN caeca uiuunt (cf. I 555, 12: subterran e u m et subaqua- 
neum uiuere) .R, caeca uiuat P (uiuant cor?, m. 1} MN, ex ea uiuunt F 
o honorant jR, honorent P (corr. R) MNJB, honorarent F 4 animalis 
Urs (id est <loxtx^?, quae opponitur itveofxaTniff sapientiae, id est Christi- 
(mae. cf. p. 23, 19 sqq.): animalia PMNF 7 in commune om. P 
(add. R in mg. ex Hirsaugiensi) 8 rneam . . mearn M (corr.) F 

9 in illam scripsi : illam in PMNR\ illi in R*B adfectatione PMN. 
adfectione F unanimiter sapientiae om. F 12 promoueat (e,at ex 
et a m. T) P 13 uoluntatur F 15 decoratae F 17 uiuae ac-P, 
uiua ac MNB, uiua a te F 18 delegat J? 3 , diligat P (in mg.: alias 
dirigat) MNFR* deum ipsum de.um F 19 quae F 22 patiatur 
PMN (cf. p. 36, 10. U): patitur F Pam Rig Oehlerus occurrere 
PMNF, <simul> occurrere Gel 



I. De patientia 13. 3 

ingratissimas na L tionejS ludibria artium et opera L manuumj 
suarum adorantes, nomen |famiH,am ipsius persequentes, 
luxu L riamj auaritiam iniquitatem majignitajtem cotidie in- 
solescentem, L ut suaj sibi patientia detrahat. plures enim 

5 dominum idcirco non credunt, quia. saeculo iratum tamdiu 
nesciunt. 

3. Et haec quidem diuinae patientiae species, quasi de 
longinquo, fors ut de supernis aestimetur. quid ilia au- 
tem, quae inter homines palam in terris quodammodo 

10 manu adprehensa est? nasci se deus in utero patitur 
matris [expectat] et natus adolescere sustinet et adultus 
non gestit agnosci, sed contumeliosus insuper sibi est et a 
seruo suo tinguitur et temptatoris congressus solis uerbis 
repellit. cum de deo fit magister docens hominem eua- 

i& dere mortem, ob salutem scilicet ueniam offensae patientiae 
eruditum, non contendit, non reclamauit nee quisquam in 
plateis uocem eius audiuit; arundinem quassatam non fregit, 
linum fumigans non restinxit. nee enim mentitus fuerat 
propheta, immo ipsius dei contestatio, spiritum suum in 

20 filio cum tota patientia collocantis. nullum uolentem sibi 
adhaerere non suscepit, nullius mensam tectumue despexit: 

14] loh. 3, 2. 16] cf. Matth. 12, 1920. cf. Es. 42, 23. 

2 familiam PMN (in margine editionis principis adnotat Rhenanus: 
in Hirsaujriensi qnidam hunc locum sic emendarat: nomen cum fanrilia), 

cum familia F 3 luxuria, auaritia insolescentes fort. 4 sibi 

PMN, eis F 5 tamdiu FN, tain diuine M (corr. m. 1) P (corr. It) 
6 nesciuit F 8 sors F extimetur N 11 expectat seclusi (inter- 
pretamentum esse uidetur olim uocdbulo sustinet superscriptum, quod 
pro expectare ponere solet auctor}: expectat F, et expectat PMN 
12 gestit P, gestiet MNF cingitur F 13 et om. F 14 deo scripsi: 
domino PMNF 15 ob salutem F, absolute M, absolute P, absolitam 
N, absolutam cod. Diuionensis teste Rigaltio uenire offensa patien 

tia F 16 eruditum scripsi: eruditus PMNF eruditus. nou uulgo 

r 

18 lumen F extinxit N (corr. m. 1), resstrinxit F 20 filium N 
patientia tota N 

1* 



4 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

[atquin ipse lauandis discipulorum pedibus ministrauit] non 
peccatores, non publicanos aspernatus est, non illi saltim 
ciuitati, quae eum recipere noluerat, iratus est, cum etiam 
discipuli tarn contumelioso oppido caelestes ignes repraesen- 
tari uoluissent; ingratos curauit, insidiatoribus cessit. parum 5 
hoc, si non etiam proditorem suum secum habuit nee con- 
stanter denotauit. cum uero traditur, cum adducitur ut pecus 
ad uictimam, -- sic enim non magis aperit os quam 
agnus sub tondentis potestate - - ille, cui legiones 
angelorum. si uoluisset, uno dicto de caelis adfuissent, ne 10 
unius quidem discentis gladium ultorem probauit. patientia 
domini in Malcho uulnerata est. itaque et gladii opera 
maledixit in posterum et sanitatis restitutione ei, quern non 
ipse uexauerat, satisfecit per patientiam, misericordiae matrem. 
taceo, quod figitur; in hoc enim uenerat. numquid tamen is 
subiendae morti etiam contumeliis opus fuerat? sed saginari 
uoluptate patientiae discessurus uolebat: despuitur, uerbe- 
ratur, deridetur, foedis uestitur, foedioribus coronatur. mira 
aequanimitatis fides: qui in hominis figura proposuerat latere, 
nihil de impatientia hominis imitatus est. hinc uel rnaxime, 20 
Pharisaei, dominum agnoscere debuistis; patientiam huiusmodi 
nemo hominum perpetraret. talia tantaque documenta, quorum 
magnitude penes nationes quidem detrectatio fidei est, penes 

3] cf. Luc. 9, 5256. 8] Es. 53, 7. 9] cf. Matth. 26, 53. 
11] cf. Matth. 26, 51. loh. 18, 10. 12] cf. Matth. 26, 52. 13] cf. Luc. 22, 51. 
21] cf. I Cor. 2, 8. 

1 atquin ministrauit seclusi (neque enim humiliationis domini sed 
patientiae eius hie afferuntur exempla [cf. quern supra attulit auctor 
locum scripturae], suscipientis benigne uel sustinentis patienter eos, qui 
aut indigni sint beneuolentia eius propter malos mores aut ei insidientnr, 
id quod de discipulis domini non potest dici) 4 repraesentare F 9 con- 

e 

dentis F 10 uoluissent N 11 ducentis P (corr. m. 1; R margini 
adscripsit: Hirs. habet: discentis) 12 et om. F 15 nunquam F 

16 subiendae M (ien ex icien) NF, subiciendae P (corr. JB), subigendae 
Bmg, subeundae RB uulgo 17 uerberatur MNF, flagellatur N 18 foe 
dis oribus P (corr. R) 19 aequanimitas F 20 huic uel F 21 pa 
tientiam PF, patientia MN 



I. De patientia 34. 5 

DOS uero ratio et structio, satis aperte non sermonibus modo 
in praecipiendo sed etiam passionibus domini (in) sustinendo 
probant his, quibus credere datum est, patientiam dei esse 
naturam, effectual et praestantiam ingenitae cuiusdam pro- 

5 prietatis. 

4. Igitur si probos quosque seruos et bonae mentis pro 
ingenio dominico conuersari uidemus, - - siquidem artificium 
promerendi obsequium est, obsequii uero disciplina morigera 
subiectio est quanto magis nos secundum dominum 

10 moratos inueniri oportet, seruos scilicet dei uiui, cuius iudi- 
cium in suos non in compede aut pilleo uertitur, sed in 
aeternitate aut poenae aut salutis? cui seueritati declinandae 
uel liberalitati inuitandae tanta obsequii diligentia opus est, 
quanta sunt ipsa, quae aut seueritas comminatur aut libera- 

15 litas pollicetur. et tamen nos non de hominibus modo ser- 
uitute subnexis uel quolibet alio iure debitoribus obsequii, 
uerum etiam de pecudibus, etiam de bestiis oboedientiam 
exprimimus, intellegentes usibus nostris eas a domino prouisas 
traditasque. meliora ergo nobis erunt in obsequii disciplina 

20 quae nobis deus subdit? agnoscunt denique ** quae oboe- 
diunt: nos cui soli subditi sumus, domino scilicet, auscultare 
dubitamus? at quam iniustum est, quam etiam ingratum, 
quod per alterius indulgentiam de aliis consequaris, idem 
illi, per quern consequeris, de temetipso non rependere! 

25 nee pluribus de obsequii exhibitione debiti a nobis domino 
deo. satis enim agnitio dei, quid sibi incumbat, intellegit. ne 

1 instructio F et Hirsaugiensis teste Ehenano aperta F 2 prae- 
ciendo F in add. lun 4 effectum Rig: effectam PMNF 8 pro- 
merendae F 9 secundum L dominumj moratos B, secundum moratos 
PMNF 11 pileo F uulgo 16 subnexis Seal: subnixis PMNF alio 
uiro N 19 tractasque F in om. N 20 lacunam signaui: 

<primi cuiuslibet dominium eidem>que oboediunt fort. 21 ascultare 

N 22 ac quam N 23 consequatur F 25 debiti (i in a corr. 
m. 1} P, debite MNF, debita R uulgo: nee fle plurima obsequii ex 
hibitione non debite a uobis domino deo gratias non agere F 26 nee 
tamen F 



6 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

tamen ut extraneum de obsequio nideamur interiecisse, 
ipsum quoque obsequium de patientia trahitur. numquis non 
patiens obsequitur aut patiens obluctatur? quam ergo domi- 
nus deus, omnium bonorum et demonstrator et acceptator, 
in semetipso circumtulit, quis de bono eius late retractet? 5 
cui item dubium sit omne bonum, quia ad deum pertineat, 
pertinentibus ad deum tota mente sectandum? per quae in 
expedite et quasi in praescriptionis compendio [et commendatio 
et exhortatioj de patientia constitutum est. 

5. Verumtamen procudere disputationem de necessariis fidei 10 
non est otiosum, quia nee infructuosum. loquacitas in aedifi- 
catione nulla turpis, si quando turpis. itaque si de aliquo 
bono sermo est, res postulat contrarium quoque boni recen- 
sere. quid enim sectandum sit, magis inluminabis, si, quid 
uitandum sit, proinde digesseris. consideremus igitur de impa- is 
tientia, an sicut patientia in deo, ita aduersaria eius in aduersario 
nostro nata atque comperta sit, ut ex isto appareat, quam prin- 
cipaliter fidei aduersetur. nam quod ab aemulo dei conceptum 
est utique non est amicum dei rebus, eadem discordia est 
rerum quae et auctorum. porro cum deus optimus, diabolus e 20 
contrario pessimus, ipsa sui diuersitate testantur neutrum alterius 
facere, ut nobis non magis a malo aliquid boni quam a bono 
aliquid mali editum uideri possit. igitur natales impatientiae 
in ipso diabolo deprehendo. iam tune, cum dominum deum 

2 sic emendauit hunc locum Fr. Leo: numquam impatiens obsequitur 
aut patiens quis non PE^MNF (non am. R^B); duplici forma eadem 
dicta erant nunc commixta: 1) numquis non patiens? 2) nurnquam im 
patiens 3 obluctatur -R 3 , oblectatur PMNFM 1 4 dominus deus scripsi: 
dominus PMNF acceptator PM, acceptor NFR 5 in scripsi: deus 
in PMNF late retractet NR 1 , latere tractet PMF, latere retractet 
R 3 B 6 quia R, qui MNF, quo P (corr. R) 9 et commendatio et 
exhortatio del. Rig (in expedite = breuiter cf. Apol. 47: expedite prae- 
ecribitur, adu. Herm. 33: expedita summa est) constitutum PMNF, 
constituta B reliqui 10 procudere Seal: procedere PMNF 12 si 
de P (si s. u. a m. 7), de MNF 14 illuminabit N quid scripsi: 
quod PMNF 19 eadem P (in my. a m. 1}: earum MNF 21 alterius 
Ew. Bruhn: alteri PMNF 23 editum Bmg: dictum PMNF 



I. De patientia 4 5. 7 

uniuersa opera, quae fecisset, imagini suae, id est homini, 
subiecisse impatienter tulit. nee enim doluisset, si sustinuisset, 
nee inuidisset homini, si non doluisset. adeo decepit eum. 
quia inuiderat; inuiderat autem, quia doluerat; doluerat (autem,) 
5 quia patienter utique non tulerat. quid prius fuerit ille 
angelus perditionis, mains an impatiens, contemno quaerere, 
palam cum sit aut impatientiam ab malitia aut malitiam 
ab impatientia auspicatam deinde inter se conspirasse et indi- 
uiduas in uno patris sinu adoleuisse. at enim quam prius 

10 senserat. per quam [primus] delinquere intrauerat, de suo 
experiment*) quid ad peccandum adiutaret (in)structus, ean- 
dem impingendo in crimen homini aduocauit. conuenta 
statim illi muiier, non temere dixerim, per conloquium 
ipsum eius afflata est spiritu impatientia infecto. usque 

15 adeo numquam omnino peccasset, si diuino interdicto patien- 
tiam perseruasset. quid, quod non sustinuit sola conuenta, 
sed apud Adam, nondum maritum, nondum aures sibi deben- 
tem, impatiens etiam taeendi est ac traducem ilium eius, 
quod a malo hauserat, facit? perit igitur et alius homo per 

20 impatientiam alterius, perit(urus) mox et ipse per impatientiam 
suam utrobique commissam et circa dei praemonitionem et circa 
diaboli circumscriptionem, illam seruare, hanc refutare non 
sustinens. hinc prima iudicii, unde delicti, origo; hinc deus 

1] cf. Gen. 1, 26. 

3 nee R, nee enim PMNF non om. F 4 autem addidi 5 prius 
scripsi: primum PMNF 1 sit aut N Oehlerus: sit an P (corr. an in 
aut m. T) MF, sit Rreliqui ab scripsi: cum PMNF 9 prius scripsi: 
primus PMNF 10 primus om. R 3 B, praebent reliqui delinquere = 
das Sundigen cf. 605, 17 intrauerat Pam: intrauerit PMNGF 11 ad 
iutaret MNR ?> . adiuuaret P (u ex t a m.. T) FR 1 instructus Urs: 
structus PMNF 14 ipsa F usque adeo notione rariore = quin 
etiam cf. p. 323, 17 15 <ut> numquam Urs si perseruasset 

om. N in diuino P (in del. R) 16 perseruasset M, praeseruasset PF 
17 adamandum maritum F 18 ac traducem ilium Lat: ad traducem 
ad ilium MNF, ad traducem ilium P 19 igitur M (in ras.) 20 peri- 
t(urus)> scripsi: perit PMNF 21 praemotionem N 23 deus om. F 



8 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

irasci exorsus, unde offendere homo inductus. [inde in deo 
prima patientia, unde indignatio prima, qui tune maledic- 
tione sola contentus ab animaduersionis impetu in diabolo 
temperauit.] aut quod crimen ante istud impatientiae admissum 
homini imputatur? innocens erat et deo de proximo amicus 5 
et paradisi colonus. at ubi semel succidit impatientiae, 
desiuit deo sapere, desiuit caelestia sustinere posse, exinde 
homo, terrae datus et ab oculis dei eiectus, facile usurpari 
ab impatientia coepit in omne. quod deum offenderet. nam 
statira ilia semine diaboli concepta malitiae fecunditate 10 
iram filium procreauit. editum suis artibus erudiit. quod 
enim ipsa Adam et Euam morti inmerserat, docuit et filium 
ab homicidio incipere. frustra istud impatientiae adscripserim^ 
si Cain ille primus homicida et primus fratricida oblationes 
suas a domino recusatas aequanimiter nee impatienter tulit, 15 
si iratus fratri suo non est, si neminem denique interemit. 
cum uero nee occidere potuerit nisi iratus nee irasci nisi 
impatiens, demonstrat quod per iram gessit ad earn referen 
dum, a qua ira suggesta est. [per] haec impatientiae tune 
infantis quodammodo incunabula, ceterum quanta mox mere- 20 
mental nee mirum. nam si prima deliquit, consequens est ? 
ut, quia prima, idcirco et sola sit matrix in omne delictum, 

1 inde temperauit seclusi (quae enim hie proferuntur prorsus con- 
traria sunt eis, quae in antecedentibus dicit auctor; illic enim deus 
delicti impatiens, hie pattens dicitur. praeterea quae sequuntur: aut 
quod crimen sqq. coniungi non possunt nisi cum uerbis unde offendere 

horno inductus) 6 at PR^MF, aut WB ubi semel NFG, ubi PJR 1 , 

& 

ubi M (in mg. semel a m. 1) succidit PMN, succubuit F (cubuit 

Hirsaugiensis teste JKhenano) 1 desinit desinit FR 1 posse, exinde 
uulgo 9 offendet F 10 semina F 11 irae F erudiit PM, eru- 
diuit NF 12 ipsa scripsi (sc. impatientia}: ipsum PMNF immise- 
rat F< 13 illud F 14 si earn F 15 a domino WNG, ad dominum 
PMFH 1 16 si (prius) om. B 17 uero scripsi: ergo PMNF 18 gessit 
I? 3 , cessit PMNFE 1 19 per seclusi: post mauult Eng, suggesta est 
per haec impatientiae uulgo distinguitur 20 ceterum incrementa om. M 
(add. in mg. m. 2) P (add. in mg. E ex Hirsaugiensi) ceterum = sed, 
ut saepius 21 nam si B, si PMNF 



I. De patientia 5. 9 

defundens de suo fonte uarias criminum uenas. de homi- 
cidio quidem dictum est. sed ira editura a primordio, etiam 
quascumque postmodum causas sibi inuenit ad impatientiam 
ut ad originem sui confert. siue enim quis inimicitiis siue 

5 praedae gratia id scelus conficit, prius est, ut aut odii aut 
auaritiae fiat impatiens. quidquid compellit, sine impatientia 
scelus non est ut perfici possit. quis adulterium sine libi- 
dinis impatientia subiit? quod et si pretio in feminis cogitur, 
uenditio ilia pudicitiae titique impatientia contemnendi lucri 

10 ordinatur. haec ut principalia penes dominum delicta. nam 
ut compendio dictum sit, omne peccatum impatientiae adscri- 
bendum. malura impatientia est boni. nemo impudicus non 
impatiens pudicitiae et improbus probitatis et impius pie- 
tatis et inquiettis quietis. ut malus unusquisque fiat, bonus 

15 perseuerare non potent, talis igitur excetra delictorum cur 
non dominum offendat improbatorem malorum? an non ipsum 
quoque tsrahel per impatientiam semper in deum deliquisse 
manifestum est. exinde. cum oblitus brachii caelestis, quo 
Aegyptiis adflictationibus fuerat extractus, de Aaron deos 

20 sibi duces postulat, cum in idolum auri sui conlationes 
defundit? tarn necessarias enim Moysei cum domino congre- 
dientis impatienter exceperat moras. post mannae escatilem 
pluuiam, post petrae aquatilem sequellam desperant de domino, 
tridui sitim non sustinendo. nam haec quoque illis impa- 

tientia a domino exprobratur. ac ne singula peruagemur: 



19] cf. Exod. 32, 14. 22j cf. Exod. 16, 14. cf. Exod. 17, 6. 

23J cf. Exod. 15, 2225 (I Cor. 10, 4). 

1 terminum F 3 a inpatientia N 4 conferret F 7 scelus Ew. 
Bruhn: sui PMNF perfici* M, perficit F libidinis om. N 8 co 
gitur uenditio ilia pudicitiae uulgo; rectius distinxit Eng 10 nee ut F 
15 excetra M i mg Bmg: exetra M, exedra PN, et ecclesia F; excetra = 
hydra, quae semper noua ex se parit delicta (Eng) 16 ipsum om. N 
19 deos sibi MN, sibi deos J? 3 #, deos om. PB* 20 duces om. M (in 
mg. add. m. 1) 21 moysei PMNR 1 , moysi FR* egredientis F 
22 moras P, om. MNF 23 sequelam PN 24 fridui F 



10 Quinti Septimi Plorentis Tertulliani 

numquam non per impatientiam delinquendo (per impatientiam) 
perierunt. quoinodo autem nianus prophetis intulerunt, nisi 
per impatientiam audiendi? domino autem ipso, per impa 
tientiam etiam uidendi. quodsi patientiam inissent, libera- 
rentur. 5 

6. Ipsa adeo est, quae fidem et subsequitur et antecedit. 
denique Abraham deo credidit et iustitiae deputatus ab illo 
est: sed fidem eius patientia probauit, cum filium immolare 
iussus ad fidei. non temptationem dixerim, sed typicam 
contestationem, - - ceterum deus quern iustitiae deputasset 10 
sciebai - tarn graue praeceptum, quod nee domino perfici 
placebat, patienter et audiuit et, si deus uoluisset, implesset. 
merito ergo benedictus, quia et fidelis; merito fidelis, quia 
et patiens. ita fides patientia inluminata, cum in nationes 
seminaretur per semen Abrahae, quod est Christus, et gratiam 15 
legi superduceret, ampliandae adimplendaeque legi adiutricein 
suam patientiam praefecit, quod ea sola ad iustitiae doc- 
trinam retro defuisset. nam olim et oculum pro oculo et 
dentem pro dente repetebant et malum malo fenerabant. non- 
dum enim patientia in terris, quia nee fides, scilicet interim 20 
im patientia occasionibus legis fruebatur. facile erat absente 
domino patientiae et magistro. qui postquam superuenit et 
gratiam fidei patientia composuit, iam nee uerbo quidem 

7] cf. Gen. 15, 6. 13] cf. Gen. 22, 17. 18. 18] cf. Exod. 21, 24. 

1 per impatientiam addidi (hoc enim dicere unit auctor: quia omnium 
ddictorum causa fuit impatientia, eadcm et causa fuit interitus) 2 de- 
lere olim uolui ut spuria uerba quomodo autem etiam uidendi, ut 
quae refragari uideantur eis : quae supra dicit auctor: ne per singula 
peruagernur. sed animaduertendum est duo hie patientiae genera ab auc- 
tore distingui, subsequentis scilicet fidem et antecedents (cf. L 6). ut 
autem supra subsequentis patientiae exempla proferuntur, ita hie ante- 
cedentis 3 ipso MNF, ipsi Puulgo 9 iussus MNF, iussus est Puulgo 
10 parenthesin indicaui: contestationem. ceterum deus .... sciebat. tarn 
uulgo 12 amplesset F 15 per sanctum abrahae F 16 aductricein F 
17 sapientiam P (in mg. patientiam corr. E ex Hirsaugiensi) 18 et olim F 



I. De patientia 57. H 

lacessere nee fatue quidem dicere sine iudicii periculo licet, 
prohibita ira restrict! animi, compressa petulantia manus, 
exemptum linguae uenenum. plus lex quam amisit inuenit. 
dicente Christo: diligite inimicos uestros et maledi- 

scentibus benedicite et orate pro persecutoribus 
uestris, ut filii sitis patris uestri caelestis. uides. 
quern nobis patrem patientia adquirat. 

7. Hoc principali praecepto, quo ne digne quidem male- 
facere concessum, uniuersa patientiae disciplina succincta est. 

10 iam uero percurrentibus nobis causas impatientiae cetera 
quoque praecepta suis locis respondebunt. si detrimento rei 
t amiliaris animus concitatur, omni paene in loco contemnendo 
saeculo scripturis dominicis commonetur; nee maior ad pecu- 
niae contemptum exhortatio subiacet. quam quod ipse dominus 

15 in nullis diuitiis inuehitur. semper pauperes iustificat, diuites 
praedamnat. ita detriment(or)um patientiae fastidium opulentiae 
praeministrauit, demonstrans per abiectionem diuitiarum lae- 
suras quoque earum computandas non esse. quod ergo nobis 
appetere minime opus est. quia nee dominus appetiuit, detrun- 

20 catum uel etiam ademptum non aegre sustinere debemus. 
cnpiditatem omnium malorum radicem spiritus domini per 
apostolum pronuntiauit. earn non in concupiscentia alien! 
tan turn constitutam interpretemur: nam etquod nostrum uidetur 
alienum est; nihil enim nostrum, quoniam dei omnia, .cuius 

25 ipsi quoque nos. itaque si damno adfecti impatienter sense- 

11 cf. Matth. 5. 22. 4] Matth. 5, 44. 21] cf. I Tim. 6, 10. 

3 exemtum PM exerapto ueneno F 1 adquirat? RB 8 aliter 
distinxi capita: uulgo inde a uerbis iatn uero incipit c. VII quo 
scripsi: quando PMNF (quod indicatiuum non admittit apud Tertul- 
lianum) digne (id est iure) PMNE^, linguae FR 1 9 concessum F, 
concessum est PMN uerba uniuersa succincta est in libris mss. post 
praecepto tradita hue transtuli 12 contemnendo MF, de contemnendo 
PN 14 contemtum PR 16 detrimentorum Urs: detrimentum PMNF 
reliqui 17 abroctionem N 22 non om. F alicui F 25 impati- 
entes erinms R 3 



12 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

rimus, de non riostro amissum dolentes adfines cupiditatis 
deprehendemur. alienum quaerimus, cum alienum amissum 
aegre sustinemus. qui damni impatientia concitatur terrena 
caelestibus anteponendo, de proximo in deum peccat. spiritum 
enim, quern a domino sumpsit, saecularis rei gratia concutit. 5 
libenter igitur terrena amittamus, (ut) caelestia tueamur. 
totum licet saeculum pereat, dum patientiam lucrifaciam. iam 
qui minutum sibi aliquid aut furto aut ui aut etiam ignauia 
con constanter sustinere constituit, nescio an facile uel ex 
animo ipse rei suae manum inferre possit in causa elemosynae. 10 
quis enim ab alio secari omnino non sustinens ipse ferrum 
in corpore suo ducit? patientia in detrimentis exercitatio 
est largiendi et communicandi. non piget donare eum, qui 
non timet perdere. alioquin quomodo duas habeas tunicas 
alteram earum nudo dabit, nisi idem sit, qui auferenti tuni- 15 
cam etiam pallium offerr-e possit? quomodo amicos de mam- 
mona fabricabimus nobis, si eum in tantum amauerimus, 
ut amissum non sufferamus? peribimus cum perdito qui 
hie inuenimus, ubi habemus amittere. gentilium est omnibus 
detrimentis impatientiam adhibere, qui rem pecuniariam 20 
fortasse animae anteponant. nam id faciunt, cum lucri cupidita- 
tibus quaestuosa pericula mercimoniorum in mari exercent, 
cum pecuniae causa etiam in foro nihil f damnationi timen- 
dum adgredi dubitant, cum denique ludo et castris sese 
locant, cum peruia inmemores bestiarum latrocinantur. nos 25 
uero secundum diuersitatem, qua cum illis sumus, non ani- 

14] of. Luc. 3, 11. 151 cf. Matth. 5, 40. 16] cf. Luc. 16, 9. 

1 de non nostro Rig: non de nostrO PMNF 3 sustineamus P (del. 
a m. 1} 5 a deo N 6 libentes F Hirsaugicnsis teste Rhenano ut 
addidi 8 furto aut ui B, furto PMNF 10 possit scripsi: posset 
PMNF elemosine PMNF 13 quae F 17 fabricamus F 18 per 
dito qui scripsi: perdito. quid PMNF 19 amittere? uulgo 20 pe- 
cuniarum F 21 id scripsi: et PMNF, quid Lat 25 peruia (offene 
Rdumlichkeiten) PMNFR 1 , per uiam R 3 reliqui inmemores PMNFR^B 
mg, more R*B, in inorem Oehlerus bestiarum id est canum (Eng] 
26 qua cum illis in M bis; del. m. 3: qua contrarii illis sumus fort. 



I. De patientia 78. 13 

mam pro pecunia, sed pecuniam pro anima deponere conuenit, 
seu sponte in largiendo seu patienter in amittendo. 

8. Ipsam animam ipsumque corpus in saeculo isto expo- 
situm omnibus ad iniuriam gerimus eiusque iniuriae patien- 
5 tiam subimus: minorum delibatione laedemur? absit a seruo 
Christi tale inquinamentum, ut patientia maioribus tempta- 
tionibus praeparata in friuolis excidat! si manu quis tempta- 
uerit prouocare, praesto est dominica rnonela: uerberanti te, 
inquit, in faciem etiam alteram genam obuerte. 

10 fatigetur improbitas patientia tua; quiuis ictus illi sit dolore 
et contumelia constrictus. plus improbum ilium caedis susti- 
nendo, grauius a domino uapulaturum; ab eo enim uapulabit, 
cuius gratia sustines. si linguae amaritudo maledicto siue 
conuicio eruperit, respice dictum: cum uos maledixerint, 

15 gaudete. dominus ipse maledictus in lege est et tamen 
solus est benedictus. igitur dominum serui consequamur et 
maledicamur patienter, ut benedicti esse possimus. si parum 
aequanimiter audiam dictum aliquod in me proteruum aut 
nequam, reddam et ipse amaritudinis uicem necesse est, 

20 aut cruciabor impatientia muta. cum ergo (re)percussero 
maledictis, quomodo secutus inueniar doctrinam domini, 
qua traditum est non uasculorurn inquinamentis, sed eorum, 
quae ex ore promuntur, hominem communicari, item: 



8] Matth. 5, 39. 14] Matth. 5, 11. 15] cf. Deut. 21, 23. Gal. 
3, 13. 22] cf. Marc. 7, 15. 18. 

3 ipsum qui corpus Oehlerus 5 subimus. minorum uulgo deli 

batione .R 3 , deliberatione PMNFR 1 6 in patientia N 8 prouocare JS 3 , 
prouocari PMNFE^ 10 qui ius P, cuius J? 1 illi scripsi: ille PMNF 
12 uapulaturum scripsi: uapulaturus PMNF, uapulat MB, uapulabit Lat 
uerba grauius uapulaturum in libris mss. post constrictus tradita hue 
transtuli enim om. P (add. N ex Hirsaugiensi) uapulabit R, 
uapulauit PMNF 15 benedictus F 20 repercussero scripsi: per- 
cussero PMNF 21 maledictis Eng: maledictus PMNF, maledicto 
Bmg doctrinam om. P (add. R ex Hirsaugiensi) M (add. m. 1) 
23 promunitur P (corr. JF?) communicari Pimg: communicare PMN, 

coinquinari F et Hirsaugiensis teste Rhenano 



14 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

manere nos omnis uani et superuacui dicti reatum? sequitur 
ergo, ut a quo nos doniinus arcet, idem ab alia aequanimiter 
pati admoneat. hie iam (ui)de patientiae uoluptatem. nam omnis 
iniuria, seu lingua seu manu incussa, cum patientiam offen- 
derit, eodem exitu dispungetur, quo telum aliquod in petra 5 
constantissimae duritiae libratum et obtusum. concidet enim 
ibidem inrita opera et infructuosa et nonnumquam repercussum 
in eum, qui misit, reciproco impetu saeuiet. nempe idcirco 
quis te laedit, ut doleas, quia fructus laedentis in dolore laesi 
est. ergo cum fructum eius euerteris non dolendo, ipse doleat 10 
necesse est amissione fructus sui. tune tu non modo inlaesus 
abis, quod etiam solum tibi sufficit, sed insuper aduersarii 
tui et frustratione oblectatus et dolore defensus. haec est 
patientiae utilitas et uoluptas. 

9. Ne ilia quidem impatientiae species excusatur, [in amis- 15 
sione nostrorum] cui aliqua doloris patrocinatur adsertio. 
praeponendus est enim respectus denuntiationis apostoli, 
qui ait: ne con tristemini dormitione cuiusquam, 
sicut nationes, quae spe carent. et merito. credentes 
enim resurrectionem Christi in nostram quoque credimus, 20 
propter quos ille et obiit et resurrexit. ergo curn constet de 
resurrectione mortuorum, uacat dolor mortis, uacat et impa- 
tientia doloris. cur enim doleas, si perisse non credis? cur 
impatienter feras subductum interim quem credis reuersurum? 
profectio est quam putas mortem, non est lugsndus qui ante- 25 
cedit, sed plane desiderandus. id quoque desiderium patientia 

1] cf. Matth. 12, 36. 18] I Thess. 4, 13. 

2 dominus arcet jB, dominus PMNF 3 admonuerat E l mg hie iam 
uide scripsi: hie iam de PM, hie de N, ne iam de F, adiciam de 
Oehlerus uoluptatem scripsi: uoluntatem PMNF, uoluntate RB, 

uoluptate Gel reliqui 4 iniuria P (a ex e), iniuriae MNF patien 
tiam P, patientia MNF, <in>patientia fort. 6 concedet F 8 misit 
scripsi: remisit P (r del. R) MNF,. emisit E uulgo 12 abis Gel: 
ibis PMNFB 14 uoluptas Urs: uoluntas PMNF 15 excusator F in 
amissione nostrorum seclusi 16 cui scripsi: ubi PMNF 22 uacat 
(alt.) doloris om. F 23 enim F, ergo PMN 



I. De patientia 8 10. 15 

temperandum. cur enim immoderate feras abisse quern mox 
subsequeris? ceterum impatientia in huiusmodi et spei nostrae 
male ominatur et fidem praeuaricatur. et Christum laedimus, 
cum euocatos quosque ab illo quasi miserandos non aequani- 
5 miter accipimus. cupio, inquit apostolus, recipi iam et 
esse cum domino, quanto melius ostendit uotum! Christi- 
anorum ergo uotum, si alios consecutos impatienter dolemus, 
ipsi consequi nolumus. 

10. Est et alius summus impatientiae stimulus, ultionis 

10 libido, negotium curans aut gloriae aut malitiae t sed et gloria 
ubique uana et malitia numquam non domino odiosa, hoc 
quidem loco cum maxime, cum alterius malitia prouocata 
superiorem se in exsequenda ultione constituit et remunerans 
nequam duplicat quod semel factum est. ultio penes errorem 

15 solacium uidetur doloris, penes ueritatem certamen redarguitur 
malignitatis. quid enim refert inter prouocantem et prouo- 
catum, nisi quod ille prior in maleficio deprehenditur, at ille 
posterior? tamen uterque laesi hominis domino reus est, 
qui omne nequam et prohibet et damnat. nulla in male- 

20 ficio ordinis ratio est, nee locus secernit quod similitudo 
coniungit. par factum par habet meritum. absolute itaque 
praecipitur malum malo non rependendum. quomodo id 
obseruabimus, si fastidientes * in fastidio ultionis non eri- 
mus? quern autem honorem litabimus domino deo, si nobis 

25 arbitriuin defensionis arrogauerimus? nos putres, uasa 
fictilia! seruulis nostris adsumentibus sibi de conseruis ulti- 

5] Phil. 1, 23. 22] cf. Kom. 12, 17. 25] cf. Ps. 2, 9. Apoc. 
2, 27. 

6 domino PM, christo NF 1 ergo uotum om. R l (etiam in P haec 
uerba deleuit Ehenanus) 11 uana et Lat: una et PMN, unaque F 
12 cum (prius) om. B alterius PMNF, ab alterius B 15 certamen 
Rig: certam PMNF, contra Oehlerus 17 ille posterior, attamen fort. 
18 tamen = jedenfalls laesores F 19 omnem B 20 nee R, ne 
P (c add. R) MN, nonne F 21 uerba par meritum in libris mss. 
post rependendum tradita hue transtuli 23 lacunam signaui: maleficii 
inter ddisse puto 



16 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

onem grauiter offendimur eosque, qui nobis patientiam 
obtulerint suam, ut memores humilitatis seruitutis suae, 
dominici honoris diligentes non probamus modo, sed ampli- 
orem, quam ipsi sibi praesumpsissent, satisfactionem facimus. id 
nobis in domino tarn iusto ad aestimandum, tarn potent! 5 
ad perficiendum periclitatur? ** hoc se nobis repromittit 
dicens: uindictam mi hi, et ego uindicabo, id est: 
patientiam tibi, et ego patientiam remunerabo. cum enim 
dicit: no-lite iudicare, ne iudicemini, nonne patientiam 
flagitat? quis enim non iudicabit alium, nisi qui patiens erit 10 
non defendendi? quid ergo credimus iudicem ilium, si non 
et ultorem? quis idcirco iudicat, ut ignoscat? ac si ignoscet, 
tamen iudicantis impatientiam cauerit et honorem unici 
iudicis [id est dei] abstulerit. quantos uero casus huiusmodi 
impatientia incursare consueuit! quotiens paenituifc defen- is 
sionem! quotiens instantia eius deterior inuenta est causis 
suis! quoniam nihil impatientia susceptum sine impetu transigi 
nouit, nihil impetu actum non aut offendit aut conuit aut 
praeceps abit. iam si leuius defenderis, insanies, si uberius, 
oneraberis. quid mihi cum ultione, cuius modum regere non 20 
possum per impatientiam doloris? quodsi patientiae incubabo, 
non dolebo; si non dolebo, ulcisci non desiderabo. 

11. Post has principales impatientiae materias ut potuimus 
regestas quid inter ceteras euagemur, quae domi, quae foris? 

7J Deut. 32, 35. 9J Matth. 7, 1. 

2 suae Eng: ius PMNF 3 diligentes, noil uulgo 5 iustara N de- 
stinandum F, extimandum N 6 quae infra 1. 11 inserui: quid ergo ulto 
rem in libris mss. hoc loco, post periclitatur, leguntur lacunam signaui; 
<(ecce, ipse in)> fort, supplendum. 8 tibi scripsi: mihi PMNF 11 defen 
dendi Gel: defendi PMNF 12 quis R, qui F, quia PMN at si F 
13 cauerit scripsi: cauit PMNF id est dei seclusi, abstulerit scripsi: 
abstulit PMNF 15 incursare Pam: incusare PMF, incurare N (corr. 
r in B m. 1) consueuit Urs: consueuerat PMNF quetiens paeni- 
tuit defensionem om. F 17 transigi impel u om. P (add. R in mg. 
ex Hirsaugiensi) 19 abit scripsi: abiit PMNF defenderis scripsi: 
defendaris PMNF 20 oneraberis FR, oneraueris PMN non om..F 



I. De patientia 1011. 17 

lata atque diffusa est operatic mail multiplicia aspidum 
incitamenta iaculantis, et modo paruula modo maxima, si 
paruula de sua mediocritate contemnas, maximis pro sua 
exuperantia cedas. ubi minor iniuria, ibi nulla necessitas 

5 impatientiae. at ubi maior iniuria, ibi necessarior iniuriae 
medela, patientia. cert-emus igitur quae a malo infliguntur 
sustinere, ut hostis studium aemulatio nostrae aequanimitatis 
eludat. si uero quaedam ipsi in nos aut imprudentia aut 
sponte etiam superducimus, aeque patienter obeamus quae 

10 nobis imputamus. quodsi a domino nonnulla credimus incuti, 
cui magis patientiara quam domino praebeamus? quin insuper 
gratulari [et gaudere] nos docet dignatione diuinae castiga- 
tionis. ego, inquit. quos diligo castigo. o seruum illurn 
beatum, cuius emendationi dominus instat, cui dignatur 

io irasci, quern admonendi dissimulatione non decipit! undique 
igitur adstricti sumus officio patientiae administrandae, qua 
aequa ex parte aut erroribus nostris aut mail insidiis aut 
admonitionibus domini interiienimus. eius officii magna 
merces, felicitas scilicet, quos enim felices dominus nisi 

2" patientes nuncupauit dicendo: beati pauperes spiritu, 
illorum est enim regnum caelorum? nullus pro- 
fecto spiritu pauper nisi humiiis. quis autem humilis nisi 
patiens? quia nemo subicere sese potest sine prima patientia 
subiectionis ipsius. beati, inquit, flentes atque lug en tes. 

25 quis talia sine patientia tolerat? itaque talibus et aduocatio 
et nsus promittitur. beati mites, hoc quidem uocabulo 
impatientes rion licet omnino censeri. item cum pacificos 

13] Apoc. 3, 19. 20] Matth. 5, 3. 24] Matth. 5, 4. 26] Matth. 5, 5. 
1 est om. N aspidum Bmg (cf. p. 502, 18 sqq.), spiritus PMNFB 
2 si scripsi: sed PMNF 4 exuberantia P (b ex p a m. 1) F ubi 
nulla F 6 patientia JB 1 , patientiae PMNFB 3 8 in imprudentiae f 
11 qui insuper N 12 et gaudere seclusi (ut interpretamentum uocdbuli 
gratulari) 13 quos ego, inquit, diligo F quos om. M (add. m. 1) 
16 qua aequa scripsi: quia qua PMNF, quaqua Urs 17 aut (tertium) 
del. Seal, quern sequitur Oehlents, sed cf. 1. 15 18 interueniamus N 
22 spiritu P, spiritus MNF autem scripsi: enim PMNF 

XXXXVII. Tert. III. 2 



18 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

eodem titulo felicitatis notat et filios del nuncupat, numquid 
impatientes pacis adfines? stultus hoc senserit. cum uero 
gaudete et exultate dicit, quotiens uos maledicent 
et persequentur, merces enim uestra plurima in 
caelo. id utique non [exultationis] impatientiae pollicetur, 5 
quia nemo in aduersis exultabit, nisi ante contempserit ea. 
nemo contemnet, nisi patientiam gesserit. 

12. Quod (ad) pacis gratissimae deo attinet disciplinam. 
quis omnino impatientiae natus uel semel ignoscet fratri suo, 
non dicam septies et septuagies septies? quis ad iudicem 10 
cum aduersario suo dirigens negotium conuenientia soluet, 
nisi prius iram delerit, duritiam amaritudinem, uenas scilicet 
impatientiae, amputarit? quomodo remittes et remittetur tibi, 
si tenax iniuriae per absentiam patientiae fueris? nemo 
conuulsus animum in fratrem suum munus apud altare 15 
perficiet. nisi prius, reconciliando fratri reuersus, ad patientiam 
fuerit. sol super iram nostram si occiderit, periclitamur. non 
licet nobis una die sine patientia manere. atenim cum omnem 
speciem salutaris disciplinae gubernet, quid minim, quod 
etiam paenitentiae ministrat? solita lapsis subuenire, haec 20 
expectat. haec exoptat, haec exorat paenitentiam quando- 
que inituris salutem. quantum boni utrique confert, cum 

1] cf. Matth. 5, 9. 3] Matth. 5, 12. 11. 10] cf. Matth. 18, 22. Luc. 
17, 4. 13] cf. Liw. 6, 37. 15] cf. Matth. 5, 23. 24. 17] cf. Eph. 4, 26. 
2 hos stultus F 5 exultationis seclusi 6 exultabit E 3 , exultauit 
PMNFR 1 contempserit ea N, contempserint ea PM, ea contempse 
rit RBF 8&&add.Lat attinent NF 9 ignoscet jR 3 , ignoscit PMNFR 1 
10 et scripsi; sed PMNF, sed et Rig, uel Lat ad iudicem cum B, 
iudicem cum PMNF, indicium cum Urs, iudicium Oehlerus 12 iram delerit 
scripsi: iam doleret PMNF, animi dolorem Urs, iam dolorem Ciacconius 
uenas Ew. Bruhn: uenena PMNF 13 amputarit Urs: amputaret PMNF 
14 abstinentiam F fueris patientiae N 16 reuersus, <reuersus> van 
der Vliet: at ego ellipsin, quam dicimus, hie agnosci malim 20 patientiae 
Bmg: paenitentiae <patientia>/or^. ministrat? solita scripsi: ministrat, so- 
litae PMNF 21 exorat Pam: et ortat MF. exortat PJV, etortat GR Z , exhor- 
t&tmR l mgB, om.R i uerba\\a.ec exortat 22 uerba cum disiuncto sustineri, 
quae in libris mss.paulo supr a post lapsis subuenire leguntur,liuc transposui 



I. De patientia 1112. 19 

disiuncto matrimonio ex ea tamen causa, qua licet seu 
uiro seu feminae a diuiduitatis perseuerantia sustineri 
alterum adulterum non facit alterum emendat. sic et illis 
dominicaruin similitudinum exemplis de paenitentia saluis 

5 adest: erroneam ouem patientia pastoris requirit et inuenit - 
nam impatientia unam facile contemneret, sed laborem inquisi- 
tionis patientia suscipit et humeris insuper aduehit, baiulus 
patiens, peccatricem derelictarn; ilium quoque prodigum filium 
patientia patris et recipit et uestit et pascit et apud impa- 

10 tieutiam irati fratris excusat. saluus est igitur qui perierat, 
quia paenitentlam iniit; paenitentia non periit, quia patien- 
tiam inuenit. iam dilectio, summum fidei sacramentum, Chri- 
stiani nominis thesaurus, quam apostolus totis uiribus 
sancti spiritus commendat, cuius nisi patientiae disciplinis 

15 eruditur? dilectio, inquit, maguanimis est: id a patientia 
surait. benefica est: malum patientia non facit. non 
aemulatur: id quidem patientiae proprium est. nee proter- 
uum sapit: modestiam de patientia traxit. non inflatur, 
non proteruit: non eiiim ad patientiam pertinet. nee 

20 sua requirit: suffert ** sua, dum alteri prosit, nee inci- 
tatur: ceterum quid impatientiae reliquisset? ideo, inquit. 
dilectio omnia sustinet, omnia tolerat, utique quia 
patiens. merito ergo numquam excidet. nam cetera euacua- 
buntur consummabuntur exhaurientur: linguae scientiae pro- 

25 phetiae, permanent autem fides spes dilectio: fides, quam 

5] Luc. 15, 46. 8] cf. Luc. 15, 1132. 15] I Cor. 13, 4. 5. 
17] I Cor. 13, 5. 22] I Cor. 13, 7. 23] cf. I Cor. 13, 8. 13. 

2 a diuiduitatis perseuerantia scripsi :&& uiduitatis perseuerantiamPJf JV.F 
3 adulterum .R 3 , ad alterum PMNFE 1 4 de paenitentia saluis scripsi 
(cf. 1. 10): de patientia sanctis PMNF 5 pastoris patientia F 11 periit 
lun: pent PMNF 12 iam scripsi: nam PMNF 15 id a patientia scripsi: 
ita patientia MN, ita patientiam PF uulgo 19 proteruit 5, preterit FE (ex 
Hirsaugiensi), poterit PMA 7 20 lacunam signaui: suffert <patientia amit- 
tere> sua /or*, (cf. 12, 18), suffert sui <damnum>i%, sed patientiae mentio 
nullo modo deesse potest 21 reliqui esset/ori. 24 consummabuntur ex 
haurientur: linguae scripsi: consummabuntur. exbauriuntur linguae PMNF 
25 autem MNF, om. P reliqui 

2* 



20 Quinti Septimi Plorentis Tertulliani 

Christ! patientia induxit, spes, quam hominis patientia expectat, 
dilectio, quam deo magistro patientia comitatur. 

13. Usque hue de patientia tantum simplici et uniformi 
et tantum in animo constituta, cum eandem etiam in corpore 
demerendo domino multipliciter adlaboremus, utpote quae & 
ab ipso domino in corporis quoque uirtute edita est, siquidem 
rector animus facile communicat spiritus inuecta cum habi- 
taculo suo. quae igitur negotiatio patientiae in corpore? 
inprimis adflictatio carnis, hostia domino placatoria per 
humiliationis sacrificium, cum sordes cum angustia uictus "> 
domino libat, contenta simplici pabulo puroque aquae potu, 
cum ieiunia coniungit, cum cineri et sacco inolescit, haec 
patientia corporis precationes commendat, deprecationes adfir- 
mat; haec aures Christi (et) dei aperit, seueritatem dispergit, 
clementiam elicit, sic ille rex Babylonius offenso domino 15 
cum squalore et paedore septenni ab humana forma exulasset, 
immolata patientia corporis sui et regnum recuperauit et, 
quod optabilius homini est, satis deo fecit, iam si altiores 
et feliciores gradus corporalis patientiae digeramus, eadem 
sanctitati quoque praecurat continentiam carnis: haec et 20 
uiduam tenet et uirginem adsignat et uoluntarium spadonera 
ad regna caeli leuat. quod de uirtute animl uenit in carne 
perficitur. carnis patientia in persecutionibus denique proeliatur. 
si fuga urgeat, incommoda fugae caro inilitat. si et career 

15] cf. Dan. 4, 25 sqq. 21] cf. Matth. 19, 12. 

1 hominis patientia expectat B, homini patienti induxit PMNF 
3 tantum Eng: tandem PMNF 4 eadem jR 3 5 adlaboremus scripsi; 
adlaborem PMNFR 1 , adlaboret jR 3 6 totum hoc lemma inde a uerbis 
corporis quoque usque ad prophetae quae (p. 21, 11) in PMNF non 
comparet; attulit haec primum editio Mesnartiana (B) ex codice nunc 
deperdito 7 spiritu Eng 9 adflictatio Gel: adfectatio B 10 cum 
Gel: cur B 11 contenta Gel: contecta B puroque aquae Gel: puro 
quoque B 14 Christi <et> dei lun: Christi dei B, Christi fort, delen- 
dum 15 elicit Gel: eligit B 19 digeramus Gel: degeramus B 
20 praecurat J5, procurat Gel 24 <aduersus> incommoda Rig: <ad> 
incommoda Oehlerus; sed nescio an per figurae quam dicimus etymo- 
logicae liberiorem usum hoc dictum sit 



I. De patientia 1214. 21 

praeueniat, caro in uinculis, caro in ligno, caro in solo; 
ilia et in paupertate lucis, ilia et in penuria mundi. cum 
uero producitur ad experimentum felicitatis, ad occasionem 
secuudae intinctionis, ad ipsum diuinae sedis ascensum, nulla 

5 plus illic quam patientia corporis. si spiritus prompt us, 
sed caro in firm a, ubi salus spiritus sine patientia et 
carnis ipsius? at cum hoc dominus de came dicit, infirmam 
pronuntians, quid ei firmandae opus sit, ostendit, patientia scili 
cet aduersus omnem subuertendae fidei uel puniendae paraturam, 

10 ut uerbera, ut ignem, ut crucem bestias gladium constantissime 
toleret, quae prophetae, quae apostoli sustinendo uicerunt. 

14. His patientiae uiribus secatur Esaias et de domino non 
tacet, lapidatur Stephanus et ueniam hostibus suis postulat. 
o felicissimum ilium quoque, qui omnem patientiae speciem 

15 aduersus omnem diaboli uim expunxit! quern non abactae 
fgreges, non] illae in pecore diuitiae, non filii uno ruinae 
impetu adempti, non ipsius denique corporis in uulnere crucia* 
tus a patientia fide domino dedita exclusit, quern diabolus 
totis uiribus frustra cecidit. neque enim a respectu dei tot 

20 doloribus auocatus ille est, sed constitit nobis in exemplum 
et testimonium tarn spiritu quam carne tarn animo quam 
corpore patientiae perpetrandae, ut neque damnis saecula- 
rium nee amissionibus carissimorum nee corporis quidem 
conflictationibus succidamus. quale in illo uiro feretrum deus 

25 de diabolo extruxit, quale uexillum de inimico gloriae suae 

5]Matth.26,41. 13]cf.Act.7,59. ISjcf.Iobl, 15,17. 16]cf.Iobl,19. 
1 praeueniat 2?, premat Urs 2 ilia et in scripsi (bis): et in ilia B 
(bis) penuria Urs (ex de res. earn. 8: cum maceratur teterriino lucis 
exilio, penuria mundi etc.; mundi hie intellege XOCJAOV = Toilette): 
patientia B 6 uerba sine patientia in libris mss. post sed caro tradita 
hue transtuli 9 paraturam ut Pam: paratur ant B, paratum ut Gel 
11 apostoli sustinendo uicerunt B, apostolis sustinendo uicerunt P, apo- 
stolis sustinendo uicerit R (ex Hirsaugiensi, ni fattor) MNF 13 et 
B, sed PMNF postulat (a ex e) P 15 abactae scripsi: abacti PMNF 
16 greges non seclusi: non abacti greges, non igne caeli ablatae (cf. 
lob 1, 16) in pecore diuitiae Eng 17 ulcere Urs 19 enim a PMN, 
omnia F 20 in om. N 25 de diabolo B, diabolo PMNF 



22 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

extulit, cum ille homo ad orrmern acerbum nuntium nihil 
ex ore promeret nisi <deo gratias , cum uxorem iam malis 
delassatam et ad praua remedia suadentem execraretur! quid 
ridebat deus, quid dissecabatur malus, cum lob inmundum 
ulceris sui redundantiam magua aequanimitate desiringeret, 5 
cum erumpentes bestiolas inde in eosdem specus et pastus 
refossae carnis ludendo reuocaret! itaque operarius ille 
uictoriae dei retusis omnibus iaculis temptationum lorica 
clipeoque patientiae et integritatem mox corporis a deo recupe- 
rauit et quae amiserat conduplicata possedit. et si filios quo- 10 
que restitui uoluisset, pater iterum uocaretur. sed maluit in illo 
die reddi sibi: tantum gaudii, securus de domino, distulit: susti- 
nuitiam uoluntariam orbitatem, ne sine aliqua patientia uiueret. 
15. Adeo satis idoneus patientiae sequester deus: si iniu- 
riam deposueris penes eum, ultor est; si damnum, restitutor 15 
est; si dolorem, medicus est; si mortem, resuscitator est. 
quantum patieiitiae licet, ut deum habeat debitorem! nee inme- 
nto [enimj. omnia enim placita eius tuetur, omnibus mandatis 
eius interuenit: fidem munit, pacem gubernat, dilectionem 
adiuuat, humilitatem instruit, paenitentiam expectat, exhomolo- 20 
gesin adsignat, carnem regit, spiritum seruat, linguam frenat, 
manum continet, temptationes inculcat, scandala pellit, mar- 
tyria consummat, pauperem consoiatur, diuitem temperat, 
inn rmum non consumit, ualentem non extendit, fidelem delectat. 
gentilem inuitat, seruum domino, dominum deo commendat. 25 
leminam exornat. uirum adprobat; amatur in puero, laudatur 
in iuuene, suspicitur in sene; in omni sexu, in omni aetate 
formosa est. age iam, sis. et eftigiem habitumque eius 

2] cf. lob 2, 9. 10. 10 1 cf. lob 42, 10. 

1 acerbum ountium B, aceruum runtiorum PMNF 3 delapsatam N 
4 dissucabatur M, dissicabatur N 1 refossae W mg: refor masse PMNFE\ 
foraminosae W 9 recuperatam & 10 conduplicata # 3 , centuplicata 
PMNF& 12 securus de MNF, securus sic (c ex t R) de P uulgo 
3 iam Urs: tarn PMNF 17 debitorem! nee Eng: debitorem? nee uulgo 
18 enim del Gel 24 consumit extendit ttcripsi: extendit consumit 
PMNF 27 suspicitur R, suscipitur PMNF 28 sis Tun: si PMNF 



I. De patientia 1416. 23 

comprehendamus. uultus illi tranquillus et placidus, frons 
pura, nulla maeroris aut irae rugositate contracta; remissa 
aeque in laetum modum supercilia, oculis hurnilitate, non 
infelicitate deiectis; os taciturnitatis honore signatum; color r 

5 quails securis et innoxiis; motus frequens capitis in diabolum 
et minax risus; ceterum amictus circum pectora candidus 
et corpori impressus, ut qui nee inflatur nee inquinatur. 
sedet enim in throno spiritus eius mitissimi et mansuetissimi, 
qui non turbine glomeratur, non nubilo liuet, sed est tene- 

10 rae serenitatis, apertus et simplex, quern tertio uidit Helias. 
nam ubi deus, ibidem et alumna eius, patientia scilicet. 
cum ergo spiritus dei descendit, indiuidua patientia comi- 
tatur eum. si non cum spiritu admiserimus, in nobis mo- 
rabitur semper? immo nescio, an diutius perseueret. sine 

is sua eomite ac ministra omni loco ac tempore angatur necesse 
est. quo.dcumque inimicus eius inflixerit, solus sustinere non 
poterit, carens instrumento sustinendi. 

16. Haec patientiae ratio, haec disciplina, haec opera, - 
caelestis et uerae. scilicet Christiana non, ut ilia patientia 

20 gentium terrae, falsa probrosa. nam ut in isto quoque 
domino diabolus aemularetur, quasi plane ex pari - - nisi 
quod ipsa diuersitas mali et boni aequaliter magnitudinis 
par est - - docuit et suos patientiam propriam, illam dico, 
quae maritos dote uenales aut lenociniis negotiantes uxorum 

25 potestatibus subicit, quae aucupandis orbitatibus omnem coacti 
obsequii laborem mentitis adfectionibus tolerat, quae uentris 

10] cf. Ill Reg. 19, 12. 

6 circumspector ac candidus F 7 te qui F inquinatur Urs: in- 
quietatur PMNF 11 alimenta F 13 <(eam> si lun: sed fadllime 
suppleueris mente ex antecedentibus: patientiam si nos R 3 B 14 diu 
tius hie absolute positum uidetur = auch nur eine Idngere Zeit 18 di 
sciplina R 3 , disciplinae PMNFR 1 19 uerae PMNF, uera Gel, uere R l 
aliter distinxi: et uerae (siue uera), scilicet Christianae (siue Christiana). 
uulgo Christiana PF, christiane (e ex a a m. 5) M, christianae N Rig 
22 magnitudinis PMN, magnitudine F 



24 Quioti Sept. Flor. Tert. De Pat. 16. 

operarios eontumeliosis patrociniis gulae subiectione libertatis 
addicit. talia natlones patientiae studia nouerunt et tanti 
boni nomen foedis operationibus occupant; patientes riua- 
liurn et diuituin et inuitatoruin, impatientes solius del uiuunt. 
sed uiderint sua et sui praesidis, quam patientiam sub terra 5 
ignis expectat. ceterum nos amemus patientiam dei, patientiam 
Christ! : repeadamus illi quam pro nobis ipse dependit; 
offeramus patientiam spiritus, patientiam carnis, qui in resur- 
re.ctione.in carnis et spiritus credimus. 

I gulae subiectione libertatis scripsi: subiectione libertatis gulae 
PMNF 2 dicit P (addicit JR in mg. ex Hirsaugiensi) 3 patiefltes 
riualium et diuitum et inuitatorumj B, patientes PMNF 5 prae- 
sidis Urs: praesides PMNF quam patientiam scripsi: quam patientia 
PHNF) patientia, quara Urs, quern sequuntw posteriores sub terra 
scripsi: subter PMNF 1 dependit Pam: defendit PMNF EXPLIC 
DE PACIENTIA PMN, de pacientia explicit F 



II. 

DE CARNIS RESVRRECTIONE. 

1. riducia Christianorum resurrectio mortuorum. illam cre- 
dentes sumus; hoc credere ueritas cogit; ueritatem deus 

5 aperit. sed uulgus inridet, existimans nihil superesse post 
mortem, et tamen defunctis parentat, et quidem impensissimo 
officio pro moribus sepultorum, pro temporibus esculentorum. 
ut quos negat sentire quicquam etiam desiderare praesumat. 
at ego magis ridebo uulgus tune, cum ipsos quoque defunctos 

10 atrocissime exurit, quos postmodum gulosissime nutrit, isdem 
ignibus et promerens et offendens. o pietatem de crudelitate 
ludentem! sacrificat an insultat, cum crematis cremat? 
plane cum uulgo interdum et sapientes sententiam suam 
iungunt. nihil esse post mortem Epicuri schola est. ait et 

is Seneca, omnia post mortem finiri, etiam ipsam. satis est autem, 
si non minor philosophia Pythagorae et $mpedoclis et 
Platonici immortalem animam e contrario reclamant, immo 
adhuc proxime etiam in corpora remeabilem adfirmant. etsi 
non in eadem, etsi non in humana tantummodo, ut Euphorbus 

15] cf. Seneca Troad. 397. 

INClFDE CARNIS RESURRECTIONS MPF, De resurrectione carnis 
jR uulgo 3 illam MF, ilia P uulgo 5 aperit, sed uulgo 6 parentat 
scripsi: parentant PMF 1 sepultorum scripsi: eorum PMF escu 
lentorum PMF, sepultorum Bmg (quam uariam lectionem ad eorum, 
non ad esculentorum adscribere uoluisse puto Mesnartium) 8 negat 
PMF, negant B praesumat PMF, praesumant B 9 tune, cum 
ipsos quoque scripsi: tune quoque cum ipsos PMF 13 sententiam 
L suamj B, seutentiam PMF 14 scola PMF 16 mimon P (corr. R) 
Empedoclis et Oehlerus: empedocli sed PMF, Empedocli. sed et Urs 
18 adhuc proxime cf. adhuc tune p. 545, 20 adfirmant, etsi 

uulgo etsi PM, et F 19 Euphorbus JS, euphorbius PMF 



26 Quinti Septimi Florentis Tertulliani 

in Pythagoram, Homerus in pauum, re(dire) censeantur, certe re- 
cidiuatum aniniae corporalempronuntiauerunt,tolerabilius mutata 
quam negata qualitate, pulsata saltern, licet noh adita ueritate. 
ita saeculum resurrection em mortuorum nee cum errat ignorat. 

2. Si uero et apud deum aliqua secta est Epicureis magis 5 
adfinis quam prophetis, sciemus, quid audiant a Christo 
Saducaei. Christo enim seruabatur omnia retro occulta nu- 
dare, dubitata dirigere, praelibata supplere, praedicata reprae- 
sentare, mortuorum certe resurrectionern non modo per semet- 
ipsum uerum etiam in semetipso probare. nunc autem ad 10 
alios Saducaeos praeparamur, partiarios sententiae illorum: 
dimidiam agnoscunt resurrectionern, solius scilicet animae, 
ita aspernati carnem, sicut et ipsum dominum carnis. nulli 
denique alii salutem corporali substantiae inuident quam 
alterius diuinitatis haeretici. ideoque et Christum aliter is 
disponere coacti, ne creatoris habeatur, in ipsa prius carne 
eius errauerunt, aut nullius ueritatis contendentes earn secun- 
dum Marcionem et Basiliden aut propriae qualitatis secun- 
dum haereses V alentini et Appellen. atque ita sequitur, ut 
salutem eius substantiae excludant, cuius Christum consortem 20 
negant, certi illam summo praeiudicio resurrectionis instruc- 
tam, si iam in Christo resurrexit caro. propterea et nos 
uolumen praemisimus ( de carne Christi , quo earn et solidam 
probamus aduersum phantasmatis uanitatem et humanam 
uindicamus aduersus qualitatis proprietatem, cuius condicio 25 
Christum et hominem et filium hominis inscripserit. carneum 
enim atque corporeum probantes eum, proinde et obdu- 
cirnus praescribendo nullum alium credendum deum praeter 

r>] cf. Matth. 22, 2333. 

1 re<dire> censeantur Eng: recenseantur PMF recenseantur. certe 
uulgo 3 saltern Bmg: salute PMF adita FB, addita PM 13 uo- 
cabulum ita in libris mss. post illorum (11) traditum hue transposui 
16 creatoris Bmg: creator carnis PMF 20 consortem negant B, negant 
PMF 22 resurrexit FGel: resurrexerit PM 24 uanitatem PM, natiui- 
tatem F aduersum = gsgen; aduersus (25} = angesichts 27 ob- 
ducimus absolute positum = obsiegen cf. p. 404, 4 



II. De Carnis Eesurrectione 1 2. 27 

creatorem, dum talem ostendimus Christum, in quo dinosci- 
tur deus, qualis promittitur a creatore. obducti dehinc (et> 
de deo carnis auctore et de Christo c.arnis redemptore, iam 
et de resurrectione carnis reuincentur. congruenter scilicet 

5 hoc ferine modo dicimus ineundam cum haereticis disceptatio- 
nem, nam et ordo semper a principalibus deduci exposcit 
ut de ipso prius constet, a quo dicatur dispositum esse quod 
quaeritur, atque adeo et haeretici ex conscientia infirmitatis 
numquam ordinarie tractant. certi enim, quam laborant in 

10 alterius diuinitatis insinuations aduersus deum inundi omnibus 
naturaliter notum de testimoniis operum, certe et in sacra- 
mentis priorem et in praedicationibus manifestiorem, sub 
obtentu quasi urgentioris causae, id est ipsius humanae 
salutis ante omnia requirendae, a quaestionibus resurrectionis 

i* incipient, quia durius creditur resurrectio carnis quam una 
diuinitas; atque ita tractatum uiribus ordinis sui destitutum 
et scrupulis potius oneratum depretiantibus carnem paulatim 
ad alterius diuinitatis temperant sensum exipsa spei concussione 
et demutatione. deiectus enim unusquisque uel motus de 

20 gradu eius spei, quam susceperat apud creatorem, facile iam 
declinatur ad alterius spei auctorem, etiam ultro suspicandum. 
per diuersitatem enim promissionum diuersitas insinuatur 
deorum. sic multos inretitos uidemus, dum ante de resur 
rectione carnis eliduntur quam de unione diuinitatis. [eli- 

^ dunt] igitur quantum ad haereticos demonstrauimus, quo 
cuneo occurrendum sit a nobis. et occursum est iam suo 
quoque titulo: de deo quidem unico et Christo eius aduersus 
Marcionem, de came uero domini etiam aduersus quatuor 



2 et de scripsi: de PMF 4 congruenter scilicet hoc lun: congru 
enter scilicet, et hoc Eig, congruenter scilicet et de deo carnis auctore 
et de christo carnis redemptore hoc PMF Qparenthesin indicaui 8 quae 
ritur. atque uulgo 9 laborant PMF, laborent R uulgo 17 depretian 
tibus carnem J5, depreciatibus carnis PMF 18 ad alterius jB, alterius 
PMF 21 ultra F 24 elidunt seclusi: <se> elidunt de la Cerda 
26 occurrendum Gel: decurrendum PMF iam Bmg: etiam PMF 



28 Quinti Septimi Plorentis Tertulliani 

haereses, ad hanc maxime quaestionein praestruendarn ; uti 
nunc de sola carnis resurrectione ita digerendum sit, tamquam 
penes nos quoque incerta, id est penes creatorem, nain et 
multi rudes et plerique sua fide dubii et simplices plures, quos 
instrui dirigi muniri oportebit quia et (ex) hoc latere unio 5 
diuinitatis defendetur. sicut enim negata carnis resurrectione 
concatitur, ita uindicata constabilitur. animae autem sa- 
lutem credo retractatu carere. omnes enim fere haeretici 
earn, quoquo modo uolunt, tamen non negant. uiderit unus 
aliqui Lucanus nee huic quidem substantiae parcuns, quam 10 
secundum Aristotelem dissoluens aliud quid pro ca subicit, 
tertium quiddam resurrecturus, neque anima neque caro, id 
est non homo, sed ursus forsitan, qua Lucanus. habet et 
iste a nobis plenissimum de omui statu animae stilum. quam 
inprimis immortalem tuentes, solius carnis et defeetionera 15 
agnoscimus et refectionem cum maxime adserimus, redactis 
in ordinarium materiae corpus si qua et alibi pro causarum 
incursione praestricta distulimus. nam ut quaedam praelibari 
sollemne est, ita et differri necesse est, dummodo et prae- 
libata suppleantur suo corpore et dilata reddantur suo 20 
nomine. 

3. Est quidem et de communibus sensibus sapere in dei 
rebus, sed in testimonium ueri, non in adiutorium falsi, quod 
sit secundum diuinam, non contra diuinam dispositionem. 
quaedam enirn et natura nota sunt, ut Immortalitas animae 25 
penes plures, ut deus noster penes onmes. utar ergo et 

2 digerendum sit J3, digerandum sit F, digeram PM 3 nos quoque 
incerta id est JB, nos quoque incertam uel F, nos incertum dum sit 
quoque certum PM 3 parenthesin indicaui 4 caue mutes quid in 
or dine uerborum. intellege enim: viele, sehr viele und nodi mehr; cf. 
p. 31, 5. 6. (Eng\ 5 ex add. Eng 6 defenditur F 8 retractatus 
= Zweifel 9 quomodo PR 1 12 .tertiunij quiddam B, quiddam 

PMF resurrecturus Gel: resurrecturum PMF 13 qua Gel: tamquam 
PMFB 14 stilum, quam uulgo 15 et defectionem L agnoscimus et 
refectionemj B, et defectionem PMF 22 de communibus JPJ? 3 , com 
munibus P (in mg.: alias de communibus) H^-M (add. de s. u. m. 1} 



II. De Carnis Kesurrectione 23. 29 

sententia Pktonis alicuius pronuntiantis : omnis ariima 
im mortal! s; utar et conscientia populi contestants deum 
deorum; utar et reliquis communibus sensibus. qui deum 
iudicem praedicant: deus uidet* et deo commendo . at cum 

5 aiunt: mortuum quod mortuum et uiue dum uiuis et post 
mortem omnia finiuntur, etiam ipsa\ tune meminero et cor 
uulgi cinerem a deo deputatum et ipsam sapientiam saeculi 
stultitiam pronuntiatam, tune, si haereticus ad uulgi uitia 
uel saeculi ingenia confugerit, discede, dicam, <ab ethnico, 

10 haeretice; etsi unum estis omnes, qui deum fingitis, dum 
hoc tamen in Christi nomine facis, dum Christianus tibi 
uideris, alius ab ethnico es; redde illi suos sensus, quia 
nee ille de tuis instruitur. quid caeco duci inniteris, si uides? 
quid uest